Politiek leider van een partij

Politiek leiders treden naar buiten toe op als het 'boegbeeld' en het aanspreekpunt van hun partij. Binnen hun partij moeten zij zorgen voor politieke eensgezindheid.

In verkiezingstijd is altijd de lijsttrekker de politiek leider van zijn partij. Buiten verkiezingstijd is bij oppositiepartijen de fractievoorzitter in de Tweede Kamer politiek leider. Bij regeringspartijen is in het algemeen ofwel een minister(-president), ofwel de fractievoorzitter in de Tweede Kamer de politiek leider.

Er kan overigens onzekerheid bestaan wie dé politiek leider is. Dat was bijvoorbeeld het geval in 2003-2006 bij de VVD (Van Aartsen en Zalm) en is ook bij het CDA wel eens zo geweest (Verhagen of Van Haersma Buma). Terecht is wel eens opgemerkt dat een politiek leider niet wordt gekozen, maar dat iemand dat als 'vanzelfsprekend' is. Als er discussie ontstaat over het politiek leiderschap (zoals het geval was bij Jolande Sap en Job Cohen, en eerder bij Agnes Kant) dan is de kans op aanstaand vertrek groot.

Inhoudsopgave van deze pagina:


1.

Wat is een politiek leider?

Van een politiek leider wordt verwacht dat hij/zij het 'gezicht' van een partij is, die de partij aan de buitenwereld, zoals de pers en de kiezers, 'verkoopt' en zo nodig op hoofdlijnen zaken doet met de andere politieke leiders. Een politiek leider zal de mensen binnen zijn of haar partij zoveel mogelijk op één lijn moeten krijgen, zodat ze goed met elkaar kunnen samenwerken en er geen interne verdeeldheid ontstaat. Het risico hiervan is dat partijen inhoudelijk gaan verstarren.

'Politiek leider' is geen formele functie binnen Nederlandse politieke partijen. Desondanks bestaat er binnen partijen wel een hiërarchie onder de kopstukken, die veelal informeel wordt bepaald. Dit speelt zich af binnen de partijtop (de belangrijkste minister(s), fractievoorzitter en partijvoorzitter). Het is in Nederland niet gebruikelijk dat partijvoorzitters optreden als politiek leider.

Door het toenemende belang van het fenomeen 'lijsttrekkersverkiezing' binnen politieke partijen wordt de strijd om het leiderschap in toenemende mate in het openbaar uitgevochten.

Voor politieke partijen is het ook belangrijk dat inhoudelijke politieke wensen daadwerkelijk worden vertaald in beleid. Effectief politiek leiderschap draagt daar aan bij. Leiders van 'protestpartijen' of 'getuigenispartijen' richten zich minder op het realiseren van hun idealen, en meer op het uiten van gevoelens van onvrede of het aandragen van alternatieven waarvan duidelijk is dat ze niet snel in de praktijk gebracht zullen worden.

2.

De lijsttrekker als politiek leider

In de aanloop naar Tweede Kamerverkiezingen berust het politiek leiderschap bij de lijsttrekker van een partij. Als het gezag van een lijsttrekker wordt aangetast, bijvoorbeeld door uitspraken van andere kopstukken uit dezelfde partij, verkleint dat de kans op electoraal succes.

Het is in het algemeen moeilijk om een zittende minister-president op te volgen als leider, vanwege het prestige (en de bijbehorende premierbonus) dat een minister-president vanwege zijn functie geniet.

Zo ontstond tijdens de verkiezingscampagne van 1994 de indruk dat de vertrekkende politiek leider van het CDA, de toenmalige premier Lubbers, het leiderschap van lijsttrekker Brinkman niet steunde. Lubbers verklaarde dat hij zijn stem zou gaan uitbrengen op de nummer drie op de kandidatenlijst van het CDA, Hirsch Ballin.

Tijdens de campagne voor de verkiezingen in 2002 werd het gezag van VVD-lijsttrekker Hans Dijkstal aangetast door uitspraken van voormalig politiek leider Wiegel en van partijvoorzitter Bas Eenhoorn. Laatstgenoemde was van mening dat Dijkstal duidelijker taal, 'Jip-en-Janneke-taal', moest spreken.

3.

Politiek leiderschap buiten verkiezingstijd

Gedurende een kabinetsperiode is de politiek leider normaal gesproken ofwel fractievoorzitter in de Tweede Kamer ofwel minister. Bij oppositiepartijen is de politiek leider (buiten verkiezingstijd) altijd fractievoorzitter in de Tweede Kamer, bij coalitiepartijen niet altijd.

Het voordeel van een fractievoorzitter als politiek leider is dat deze niet gebonden is aan een verantwoordelijkheid als minister, en dus ook niet aan het kabinetsbeleid voor zover dat niet is vastgelegd in een regeerakkoord.

Een fractievoorzitter is ook niet gebonden aan wat in de ministerraad is afgesproken. Fractievoorzitters hebben hun handen dus meer vrij voor politieke profilering dan ministers. Het optreden van Frits Bolkestein als fractievoorzitter van een regeringspartij tijdens het eerste paarse kabinet is hiervan een bekend voorbeeld.

Het voordeel van een minister als politiek leider is dat een ministerschap meer gezag met zich meebrengt. Dit argument zal niet zozeer gelden voor als mislukt beschouwde ministers, maar wel voor succesvolle ministers en zeker bij de minister-president.

4.

Politiek leiderschap bij regeringspartijen

Verschillende partijen gaan gedurende periodes waarin ze regeringspartij zijn verschillend om met de invulling van het politiek leiderschap:

CDA

Als het CDA de minister-president levert, is deze tevens politiek leider. Voorbeelden zijn Dries van Agt, Ruud Lubbers, en Jan Peter Balkenende. Opvallend is dat het politiek leiderschap bij de grootste 'voorganger' van het CDA, de KVP, juist niet bij de premier berustte, maar bij de fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Niet Beel, De Quay, Marijnen, Cals en De Jong, maar Romme en Schmelzer waren politiek leider. Bij de ARP bleef in 1971 Barend Biesheuvel ook als premier politiek leider van zijn partij.

Tot 2019 was fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma politiek leider. Daarna waren er meerdere 'leiders': fractievoorzitter Pieter Heerma, minister van Financiën Wopke Hoekstra en vicepremier Hugo de Jonge. Die laatste werd in juli 2020 gekozen tot lijsttrekker en leek daarmee de nieuwe politiek leider. Nadat hij zich terugtrok, werd dat echter alsnog Hoekstra.

PvdA

Bij de PvdA is de politiek leider in de regel lid van het kabinet als minister of minister-president. Voorbeelden zijn Willem Drees, Joop den Uyl en Wim Kok. Ook Wouter Bos combineerde het politiek leiderschap met een ministerschap (en de functie van vicepremier). Bij de verkiezingen van 2003 deed zich de bijzondere situatie voor dat Wouter Bos lijsttrekker was, terwijl de Amsterdamse burgemeester Job Cohen naar voren werd geschoven als kandidaat-premier. Diezelfde Cohen legde in 2010 het burgemeestersambt neer, toen hij politiek leider werd als opvolger van Wouter Bos.

In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 werden er interne verkiezingen gehouden voor het politiek leiderschap van de partij, waarbij alle leden hun stem uit konden brengen. Fractievoorzitter Diederik Samsom moest plaats maken voor Lodewijk Asscher. Toen Asscher zich, vlak voor de verkiezingen van 2021, door de kinderopvangtoeslagaffaire genoodzaakt zag terug te trekken als lijsttrekker, nam Lilianne Ploumen zijn plaats in.

VVD

Bij de VVD was de politiek leider vaak de fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Voorbeelden waren: Ed Nijpels in de periode 1982-1986, Joris Voorhoeve in de periode 1986-1989, Frits Bolkestein in de periode 1994-1998 en Hans Dijkstal in de periode 1998-2002.

VVD-ministers die politiek leider bleven, waren Edzo Toxopeus in de periode 1963-1965 en Hans Wiegel in de periode 1977-1981. Toxopeus keerde na zijn ministerschap in 1965 terug naar de Tweede Kamer en werd opnieuw fractievoorzitter, als opvolger van Geertsema. Ook Mark Rutte is als minister-president tevens politiek leider.

In de periode 2003-2006 werd Jozias van Aartsen 'politiek aanvoerder' genoemd. Daarmee werd aangegeven dat zijn leiderschap niet onomstreden was. Nadat hij terugtrad als fractievoorzitter vond een lijsttrekkersverkiezing plaats. Mark Rutte versloeg daarin Rita Verdonk en Kamerlid Jelleke Veenendaal. Na zijn verkiezing gold hij als de politiek leider. In juni 2006 nam Rutte ontslag als staatssecretaris. Hij keerde terug als Kamerlid, zodat hij direct de leiding van de VVD-fractie op zich kon nemen.

D66

Jan Terlouw (1981-1982) en Hans van Mierlo (1994-1998) waren tijdens hun ministerschap tevens politiek leider. Els Borst werd als minister lijsttrekker voor de verkiezingen in 1998, maar droeg het politieke leiderschap kort na de verkiezingen over aan Thom de Graaf, die vervolgens als fractievoorzitter in de Tweede Kamer het leiderschap op zich nam.

Tijdens het kabinet-Balkenende II was het leiderschap van D66 in handen van de fractievoorzitter (Dittrich, daarna Van der Laan). Na de vorming van het derde kabinet-Rutte bleef Alexander Pechtold als fractievoorzitter politiek leider. Hij stapte ongeveer een jaar later op en werd als fractievoorzitter vervangen door Rob Jetten. Sigrid Kaag werd als minister lijsttrekker voor de verkiezingen in 2021.

LPF/PVV

Als een partij of beweging ontstaat rond één persoon, zoals bij de LPF van Pim Fortuyn of de PVV van Geert Wilders, is die persoon uiteraard per definitie de politiek leider. De moord op Fortuyn plaatste de LPF daarom voor grote problemen, waarna diverse 'leiderschapswisselingen' plaatsvonden.

GroenLinks

Toen GroenLinks in 1989 voor het eerst aan de Tweede Kamerverkiezingen deelnam, was PPR-leider Ria Beckers de eerste lijsttrekker en daarmee politiek leider. In 1994 vormden Ina Brouwer en Mohamed Rabbae een lijsttrekkersduo, maar Brouwer trok zich na het teleurstellende verkiezingsresultaat terug. Leider werd toen Paul Rosenmöller. Hij vertrok kort voor de verkiezingen van 2003, onder meer vanwege het harde politieke kilmaat.

Tussen 2003 en janauari 2011 was Femke Halsema politiek leider van GroenLinks. Na haar vertrek werd de nieuwe fractievoorzitter Jolande Sap dat. Zij vertrok echter kort na de voor GL slecht verlopen verkiezingen van 2012. Na een periode waarin Bram van Ojik de leiding had, werd in mei 2015 Jesse Klaver tot nieuwe fractievoorzitter en politiek leider gekozen.

SP

De SP had, sinds zij in 1994 in de Tweede Kamer kwam, vier politiek leiders. Tot 2008 was Jan Marijnissen dat. Toen hij onder meer vanwege rugklachten terugtrad, volgde Agnes Kant hem op. Zij droeg na de gemeenteraadsverkiezingen van 2010 het leiderschap over aan Emile Roemer. Een half jaar na de wat teleurstellend verlopen verkiezingen van 2017 volgde Lilian Marijnissen hem op.

5.

Leiderschapswisselingen

Het politieke leven van een partijleider is uiteraard beperkt houdbaar. Een teleurstellend resultaat, het gevoel dat het wel 'mooi' is geweest, maar ook leeftijd of gezondheid kunnen redenen zijn voor vertrek. Wisselingen vinden zowel plaats in de aanloop naar verkiezingen als tussentijds. Een nederlaag bij verkiezingen kan een reden zijn om direct op te stappen, maar soms neemt een leider afscheid om plaats te maken voor een nieuwe, jongere opvolger.

In de periode na 2012 vertrokken Bram van Ojik en Arie Slob tussentijds om plaats te maken voor een nieuwe politiek leider. Enkele maanden na de verkiezingen van 2017 deed Emile Roemer hetzelfde. Alexander Pechtold verliet na twaalf jaar leiderschap de politiek. In 2019 deed Marianne Thieme dat na dertien jaar.

6.

Huidige politiek leiders

FotoNaamFunctie
Liane den HaanN.L. (Liane) den Haanpolitiek leider 50PLUS
C.A.M. (Caroline) van der PlasC.A.M. (Caroline) van der Plaspolitiek leider BBB
S.H. (Sylvana) SimonsS.H. (Sylvana) Simonspolitiek leider BIJ1
Wopke HoekstraW.B. (Wopke) Hoekstrapolitiek leider CDA
Drs. G.J.M. (Gert-Jan) Segers (Bron: Website Christenunie.nl / Foto: Kjell Schipper 2018)G.J.M. (Gert-Jan) Segerspolitiek leider ChristenUnie
d66-sigrid-kaag-portret-1024x576S.A.M. (Sigrid) Kaagpolitiek leider D66
Foto F. (Farid)  AzarkanF. (Farid) Azarkanpolitiek leider DENK
Foto Th.H.Ph. (Thierry)  BaudetTh.H.Ph. (Thierry) Baudetpolitiek leider FVD
J.F. (Jesse) KlaverJ.F. (Jesse) Klaverpolitiek leider GroenLinks
Drs. B.J. (Joost) EerdmansB.J. (Joost) Eerdmanspolitiek leider JA21
Foto E.M.J. (Lilianne)  PloumenE.M.J. (Lilianne) Ploumenpolitiek leider PvdA
Foto E. (Esther)  OuwehandE. (Esther) Ouwehandpolitiek leider PvdD
Foto G. (Geert)  WildersG. (Geert) Wilderspolitiek leider PVV
Kees van der Staaij (Bron: Website SGP / © Jeroen Bouman)C.G. (Kees) van der Staaijpolitiek leider SGP
Lilian MarijnissenL.M.C. (Lilian) Marijnissenpolitiek leider SP
Ir. L.A.J.M. (Laurens) DassenL.A.J.M. (Laurens) Dassenpolitiek leider Volt
Mark RutteM. (Mark) Ruttepolitiek leider VVD

Meer over


Bent u als journalist of wetenschapper op zoek naar statistische gegevens over personen uit het biografisch archief, bijvoorbeeld gemiddelde leeftijd, ervaring, herkomst, beroep, m/v of zittingsduur? De redactie van PDC kan deze gegevens onder voorwaarden beschikbaar stellen voor wetenschappelijk onderzoek en journalistieke publicaties. Neem voor meer informatie contact op.

Op bovenstaande tekst en gegevens zijn auteursrechten van PDC van toepassing; overname, in welke vorm dan ook, is zonder expliciete goedkeuring niet toegestaan. Ook de afbeeldingen zijn niet rechtenvrij.