Verkenner, informateur en formateur

Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib (rechts) ontvangt verkenner Edith Schippers

Tijdens een kabinetsformatie zijn drie belangrijke functies te onderscheiden. De eerste functie is weggelegd voor de verkenner, die de verschillende coalitiemogelijkheden onderzoekt. Daarna wordt een informateur aangewezen die de onderhandelingen van een specifieke coalitie begeleidt.

Mochten de onderhandelingen succesvol zijn en leiden tot een regeerakkoord, dan is de formateur als laatste aan zet voor de portefeuilleverdeling en personele invulling, oftewel de verdeling van de kabinetsposities.

Inhoudsopgave van deze pagina:


1.

De kabinetsformatie sinds 2012

Sinds 2012 ligt het initiatief van de kabinetsformatie niet meer bij de Koning(in) maar bij de Tweede Kamer. Hierdoor kwam een einde aan de praktijk dat het staatshoofd een kabinetsformateur of –informateur aanwees. In plaats daarvan mag de Tweede Kamer hen nu benoemen. De allereerste verkennende ronde, die het staatshoofd hield door haar vaste adviseurs en de fractievoorzitters te ontvangen, lijkt nu door een verkenner te zijn overgenomen.

Naast de benoemingsprocedure is er ook iets veranderd in het afleggen van verantwoording. De functionarissen rapporteren tegenwoordig niet meer aan het staatshoofd maar aan de Tweede Kamer. Deze aanpassingen hebben als doel de kabinetsformatie transparanter en democratischer te maken.

In het Reglement van Orde van de Tweede Kamer is een bepaling toegevoegd over de nieuwe stijl van formeren waaruit blijkt dat de Tweede Kamer - en niet het staatshoofd - het voortouw neemt. In de Grondwet staan echter geen regels over de procedure voor de kabinetsformatie. Dit betekent dat de procedure voornamelijk is gebaseerd op ongeschreven staatsrecht en gewoontes. De precieze invulling van het takenpakket van de verkenner, informateur en formateur kan daarom van formatie tot formatie verschillen. Aangezien er slechts twee formaties hebben plaatsgevonden sinds 2012 kan men stellen dat de aangepaste procedure nog in ontwikkeling is.

2.

Verkenner

Mocht er na een val van een kabinet of na een Tweede Kamerverkiezing behoefte zijn aan een verkennende fase voordat coalitieonderhandelingen van start kunnen gaan, kan de Tweede Kamervoorzitter allereerst een verkenner aanwijzen. De Kamervoorzitter nodigt hiertoe alle fractievoorzitters uit. Zij kunnen dan laten weten wie zij het liefst als verkenner zouden zien.

Na zijn of haar benoeming heeft de verkenner de taak om de verschillende coalitiemogelijkheden te onderzoeken. Dit doet de verkenner door bij alle fractievoorzitters te peilen hoe zij de formatie voor zich zien. Op basis daarvan maakt de verkenner een afweging welke coalitie de meeste kans van slagen heeft. Hiervan brengt de verkenner verslag uit bij de Tweede Kamer. In het geval dat verkiezingen aanleiding tot een nieuwe kabinetsformatie hebben gegeven, gebeurt dit tijdens de eerste plenaire vergadering van de Tweede Kamer in nieuwe samenstelling.

3.

Informateur

De informateur wordt aangewezen door de Tweede Kamer. De Tweede Kamer geeft de informateur altijd een afgebakende opdracht mee. Dit kan een brede opdracht of een beperkte opdracht zijn. Dat is afhankelijk van de (verwachte) complexiteit van de onderhandelingen. Het kan voorkomen dat de Kamer voor een nieuwe opdracht een andere informateur aanwijst. Dit betekent dat uiteindelijk meerdere informateurs bij de totstandkoming van een kabinet betrokken kunnen zijn geweest.

Op basis van de bevindingen van de verkenner is het de taak van de informateur een specifieke coalitie te onderzoeken. De informateur begeleidt daartoe de onderhandelingen tussen de betrokken fracties. Indien de onderhandelingen stranden kan de Tweede Kamer dezelfde informateur of een andere informateur opdracht geven om een andere coalitie te onderzoeken. Als de onderhandelingen succesvol zijn, zal dit uiteindelijk leiden tot een regeerakkoord. De betrokken informateur speelt een begeleidende rol in de onderhandelingen over de inhoud van het beleid. Een informateur kan via zijn of haar opdracht dus zowel de coalitievorming als de programvorming sturen.

4.

Formateur

Zodra het regeerakkoord rond is, neemt de formateur het stokje over. Nagenoeg altijd is het de beoogde minister-president die de taak van formateur voor zijn of haar rekening neemt. In de praktijk leidt dat er bijna altijd toe dat de grootste coalitiepartij in de Tweede Kamer de formateur levert.

Na het opstellen van een regeerakkoord staat de vraag centraal welke partij een minister of staatssecretaris levert en voor welke portefeuille. De formateur is verantwoordelijk voor de portefeuilleverdeling. Onlosmakelijk verbonden daaraan is de personele invulling, oftewel het zoeken naar geschikte kandidaat-bewindslieden. Als de partijen het niet eens worden kan een kabinetsformatie in dit stadium nog mislukken. Als het wel lukt en een kabinetsformatie is beëdigd, leest de formateur de regeringsverklaring voor in de Tweede Kamer en doet verslag over zijn of haar aandeel in de formatie. Daarmee wordt de kabinetsformatie afgesloten.

5.

Overzicht

Sinds 2012 hebben Henk Kamp (na de verkiezingen in 2012) en Edith Schippers (na de verkiezingen van 2017) de functie van verkenner vervuld. Beiden zijn aansluitend tot informateur benoemd. Kamp deed dit samen met Wouter Bos. Schippers heeft als informateur een mogelijke coalitie met VVD, CDA, D66 en GroenLinks onderzocht. Toen dit strandde is zij opnieuw als informateur aangewezen, maar twee weken later werd ze opgevolgd door Herman Tjeenk Willink. Informateur Gerrit Zalm sloot uiteindelijk de coalitieonderhandelingen af. Mark Rutte is zowel in 2012 als in 2017 formateur geweest.

Neem contact op met de redactie van PDC voor een volledig overzicht.


Meer over

Literatuursuggesties