Zelfstandige bestuursorganen (ZBO's)

Een zelfstandig bestuursorgaan (ZBO) is een een bestuursorgaan van de centrale overheid dat niet onder een minister valt. ZBO's zijn "bekleed met openbaar gezag". Dat wil zeggen dat ze bevoegd zijn bepaalde taken uit te voeren en daarvoor ook instrumenten tot hun beschikking hebben.

Voorbeelden van ZBO's zijn de ACM en het Commissariaat voor de Media.

Inhoudsopgave van deze pagina:


1.

Externe verzelfstandiging

ZBO's zijn niet ondergeschikt aan de minister. Zij bestaan dus zelfstandig, buiten een ministerie. Wel is de minister tot op zekere hoogte verantwoordelijk voor het reilen en zeilen van een ZBO.

2.

Rechtspersonen met een wettelijke taak

Rechtspersonen met een wettelijke taak (RWT's) worden geheel of gedeeltelijk met publiek geld bekostigd en oefenen een wettelijke taak uit. RWT's kunnen een zelfstandig bestuursorgaan (ZBO) zijn, maar er bestaan ook RWT's die geen ZBO zijn en andersom. In 2000 waren er bijna 3200 RWT's, met naar schatting ongeveer € 119 miljard aan ontvangsten.

Als een groot aantal onderwijsinstellingen buiten beschouwing wordt gelaten is ± 80 procent van de rechtspersonen met een wettelijke taak (RWT's) tevens zelfstandig bestuursorgaan (ZBO). Voor de overige gevallen geldt het volgende:

ZBO's die geen RWT zijn

Bij de ZBO's die geen RWT zijn is:

  • of geen sprake van een rechtspersoon (bijvoorbeeld in het geval van de Kiesraad);
  • en/of geen sprake van een wettelijke taak;
  • en/of geen sprake van een wettelijke heffing (bijvoorbeeld bij diverse keuringsinstellingen).

RWT's die geen ZBO zijn

De RWT's die geen ZBO zijn, zijn niet bekleed met openbaar gezag.

Voorbeelden zijn:

  • de 2475 onderwijs-RWT's in PO, VO en BVE;
  • academische ziekenhuizen;
  • NS-taakorganisaties;
  • rijksmusea.

3.

Ministeriële verantwoordelijkheid

Omdat een ZBO op afstand van de minister staat is de ministeriële verantwoordelijkheid weliswaar van toepassing, maar is de minister niet voor alle details in het doen en laten van een ZBO verantwoordelijk. ZBO's moeten in ieder geval voldoen aan dezelfde eisen van transparantie, rechtmatigheid en doelmatigheid die voor de hele openbare dienst gelden.

Om verwarring over de reikwijdte van de ministeriële verantwoordelijkheid te voorkomen is het belangrijk dat er wettelijk wordt vastgelegd in hoeverre de minister nu wel of niet kan ingrijpen bij een ZBO (en zo ja, hoe) en op basis waarvan de benoeming en het ontslag van ZBO-bestuurders geregeld is.

Voor RWT's die tevens ZBO zijn geldt de ministeriële verantwoordelijkheid zoals voor alle ZBO's.

4.

Onafhankelijk toezicht

Als het de bedoeling is dat een ZBO onafhankelijk toezicht ergens op houdt, heeft de minister als het goed is geen bevoegdheden om de uitvoering van dat toezicht te sturen.


Meer over