Kabinet-Van Agt I (1977-1981)

Foto kabinet-Van Agt Ivergrootglas

Dit kabinet van CDA en VVD komt na een lange formatieperiode tot stand, nadat vorming van een tweede kabinet-Den Uyl is mislukt. Het krijgt te maken met grote financieel-economische problemen en oplopende werkloosheid. In 1978 brengt het kabinet de Nota Bestek'81 uit, waarin ombuigingen worden aangekondigd. Als het kabinet in 1980 extra bezuinigingen afwijst, treedt minister Andriessen van Financiën af.

Het kabinet heeft slechts een geringe meerderheid in de Tweede Kamer en heeft te maken met veel oppositie. Ook een deel van de CDA-fractie (de ' loyalisten ') is kritisch, een crisis blijft uit. Er zijn daardoor wel enkele 'bijna-crises', onder meer het NAVO-besluit om kruisraketten te plaatsen in West-Europa, over de regeling van abortus, en over het instellen van een olieboycot tegen Zuid-Afrika.

In het kabinet heeft het CDA tien ministers en de VVD zes. Minister-president Van Agt is lid van het CDA. Het eerste kabinet-Van Agt treedt op 19 december 1977 aan en de premier legt op 16 januari 1978 de regeringsverklaring af. Het kabinet wordt op 26 mei 1981 demissionair en wordt op 11 september 1981 opgevolgd door het tweede kabinet-Van Agt.

Formatie

Op grond van de  verkiezingsuitslag  krijgt Den Uyl (PvdA) direct de formatieopdracht. Hij mikt op een combinatie van PvdA-CDA-D66. Meteen al eist het CDA evenveel ministersposten als de PvdA. De Uyl schuift dit probleem naar de laatste fase van de formatie en richt zich eerst op de programbesprekingen.

Om dat program tot stand te brengen, zijn nog twee informateurs nodig: Albeda (CDA), en later Veringa (CDA). De eerste om een geschil over de vermogensaanwasdeling op te lossen en de tweede om tot een compromis over abortus te komen.

Daarna komt de zetelverdeling aan de orde. Het voorstel van Den Uyl om de posten over PvdA, CDA en D'66 als 8-7-1 te verdelen, wordt door het CDA verworpen. Twee informateurs, Vrolijk (PvdA) en Verdam (CDA) kiezen dan maar voor 7-7-2. De PvdA eist dan wel dat Van Agt (KVP) niet op Justitie komt.

Hoewel het CDA deze eis nog slikt, wordt het enthousiasme om mee te doen steeds minder. Bovendien wijst de partijraad van de PvdA het akkoord over de zetelverdeling af. Als de PvdA evenmin instemt met Andriessen op Economische Zaken is de formatie mislukt.

Informateur Van der Grinten (CDA) begint helemaal opnieuw. Hij constateert dat de breuk niet te lijmen is en richt zich daarna op confessioneel-liberale samenwerking. Van Agt en Wiegel (VVD) weten snel op één lijn te komen. Probleem is wel dat zeven CDA-Tweede Kamerleden (onder wie fractievoorzitter Aantjes) het programma deels afwijzen. Zij zijn echter bereid zich loyaal op te stellen (vandaar hun bijnaam 'loyalisten'). Van Agt mag de formatie daarna afronden.

data en feiten formatie

datum wat wie tot en met dagen
25 mei 1977 Tweede Kamer­verkiezingen      
1 juni 1977 benoeming (in)formateur J.M. den Uyl 15 juli 1977 45
20 juli 1977 benoeming (in)formateur W. Albeda 26 juli 1977 7
27 juli 1977 benoeming (in)formateur J.M. den Uyl 25 augustus 1977 30
26 augustus 1977 benoeming (in)formateur G.H. Veringa 1 september 1977 7
2 september 1977 benoeming (in)formateur J.M. den Uyl en G.H. Veringa 6 oktober 1977 35
11 oktober 1977 benoeming (in)formateur P.J. Verdam en M. Vrolijk 25 oktober 1977 15
26 oktober 1977 benoeming (in)formateur J.M. den Uyl 4 november 1977 10
8 november 1977 benoeming (in)formateur W.Ch.L. van der Grinten 6 december 1977 29
8 december 1977 benoeming (in)formateur A.A.M. van Agt 18 december 1977 11
19 december 1977 beëdiging nieuwe bewindslieden Koningin Juliana 25 mei 1981 1253
26 mei 1981 kabinet demissionair   10 september 1981 108
11 september 1981 ontslag verleend Koningin Beatrix    

Regeringsverklaring

Document

Datum 16 januari 1978

 Letterlijke tekst (PDF)    

Parlementaire steun

  Tweede Kamer tot 10 juni 1981 Tweede Kamer vanaf 10 juni 1981 Eerste Kamer tot 16 september 1980 Eerste Kamer van 16 september 1980 tot 10 juni 1981 Eerste Kamer vanaf 10 juni 1981 minister­raad/(kabinet)
CDA 49 48 24 27 28 10 (20)
VVD 28 26 15 13 12 6 (12)
totaal 77
(51.3%)
74
(49.3%)
39
(52%)
40
(53.3%)
40
(53.3%)
 

Samenstelling kabinet

Minister-President
Mr. A.A.M. van Agt (cda)

Viceminister-president
H. Wiegel (vvd)

Algemene Zaken
minister: Mr. A.A.M. van Agt (cda)

Buitenlandse Zaken
minister: Dr. Ch.A. van der Klaauw (vvd)
staatssecretaris: Drs. D.F. van der Mei (cda) (28 december 1977 - 11 september 1981)

minister voor Ontwikkelingssamenwerking
minister: Drs. J. de Koning (cda)

Justitie
minister: Dr. J. de Ruiter (cda)
staatssecretaris: Mr. E.A. Haars (cda) (28 december 1977 - 11 september 1981)

Binnenlandse Zaken
minister: H. Wiegel (vvd)
staatssecretaris: Mr. H.E. Koning (vvd) (28 december 1977 - 11 september 1981)

Onderwijs en Wetenschappen
minister: Dr. A. Pais (vvd)
staatssecretaris: Drs. K. de Jong (cda) (4 januari 1978 - 11 september 1981)
staatssecretaris: A.J. Hermes (cda) (9 januari 1978 - 11 september 1981)

minister voor Wetenschapsbeleid
minister: Drs. M.W.J.M. Peijnenburg (cda) (19 december 1977 - 1 april 1979)
minister: Dr. L. Ginjaar (vvd) (2 april 1979 - 3 mei 1979)
minister: Dr. A.A.Th.M. van Trier (cda) (3 mei 1979 - 11 september 1981)

Financiën
minister: Mr. F.H.J.J. Andriessen (cda) (19 december 1977 - 22 februari 1980)
minister a.i.: Drs. G.M.V. van Aardenne (vvd) (22 februari 1980 - 5 maart 1980)
minister: Mr. A.P.J.M.M. van der Stee (cda) (5 maart 1980 - 11 september 1981)
staatssecretaris: Mr. A. Nooteboom (cda) (28 december 1977 - 22 februari 1980)
staatssecretaris: Drs. M.J.J. van Amelsvoort (cda) (16 april 1980 - 11 september 1981)

Defensie
minister: Dr. R.J.H. Kruisinga (cda) (19 december 1977 - 3 maart 1978)
minister a.i.: Drs. J. de Koning (cda) (4 maart 1978 - 8 maart 1978)
minister: Mr. W. Scholten (cda) (8 maart 1978 - 25 augustus 1980)
minister: Drs. P.B.R. de Geus (cda) (25 augustus 1980 - 11 september 1981)
staatssecretaris: C.L.J. van Lent (cda) (28 december 1977 - 11 september 1981)
staatssecretaris: Dr. W.F. van Eekelen (vvd) (20 januari 1978 - 11 september 1981)

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
minister: Jhr.Drs. P.A.C. Beelaerts van Blokland (cda) (19 december 1977 - 1 september 1981)
minister: Ir. D.S. Tuijnman (vvd) (1 september 1981 - 11 september 1981)
staatssecretaris: Mr. G.Ph. Brokx (cda) (28 december 1977 - 11 september 1981)

Verkeer en Waterstaat
minister: Ir. D.S. Tuijnman (vvd)
staatssecretaris: Drs. N. Smit-Kroes (vvd) (28 december 1977 - 11 september 1981)

Economische Zaken
minister: Drs. G.M.V. van Aardenne (vvd)
staatssecretaris: Th.M. Hazekamp (cda) (28 december 1977 - 11 september 1981)
staatssecretaris: Mr. K.H. Beyen (vvd) (9 januari 1978 - 11 september 1981)

Landbouw en Visserij
minister: Mr. A.P.J.M.M. van der Stee (cda) (19 december 1977 - 5 maart 1980)
minister: Ir. G.J.M. Braks (cda) (5 maart 1980 - 12 september 1981)

Sociale Zaken
minister: Dr. W. Albeda (cda)
staatssecretaris: L. de Graaf (cda) (28 december 1977 - 11 september 1981)

Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk
minister: M.H.M.F. Gardeniers-Berendsen (cda)
staatssecretaris: J.G. Kraaijeveld-Wouters (cda) (28 december 1977 - 9 september 1981)
staatssecretaris: G.Ch. Wallis de Vries (vvd) (4 januari 1978 - 11 september 1981)

Volksgezondheid en Milieuhygiëne
minister: Dr. L. Ginjaar (vvd)
staatssecretaris: Mr. E. Veder-Smit (vvd) (3 januari 1978 - 11 september 1981)

belast met coördinatie van aangelegenheden de Nederlandse Antillen betreffend en met de zorg voor aan de Nederlandse Antillen te verlenen hulp en bijstand
minister: Mr. A.P.J.M.M. van der Stee (cda)

Mutaties

In maart 1978 stapt minister Kruisinga (CDA) van Defensie op, omdat hij vindt dat het kabinet krachtiger stelling moet nemen tegen het Amerikaanse voornemen om een Neutronenbom te gaan produceren. De Neutronenbom (N-bom) is een wapen dat mensen dood, terwijl gebouwen onbeschadigd blijven. Zijn opvolger, Scholten, is lid van de Raad van State.

In april 1979 overlijdt minister Peijnenburg van Wetenschapsbeleid. De Eindhovense hoogleraar Van Trier volgt hem op.

Minister Andriessen treedt in februari 1980 af, omdat hij vindt dat er een krachtiger bezuinigingsbeleid moet worden gevoerd. Zijn staatssecretaris Nooteboom verklaart zich solidair met hem en stapt ook op.

Hun opvolgers zijn minister Van der Stee van Landbouw en het CDA-Tweede Kamerlid Van Amelsvoort. Diens fractiegenoot Braks volgt Van der Stee op als minister van Landbouw en Visserij.

Het kabinet benoemt in augustus 1980 minister Scholten tot vicepresident van de Raad van State. Topambtenaar De Geus van het ministerie van Defensie vervangt hem.

Bijzonderheden

financieel-economisch beleid

Het kabinet krijgt met diverse problemen op economisch gebied te maken, zoals de toenemende werkloosheid en stijgende overheidstekorten mede als gevolg van een tweede oliecrisis in 1979. Er zijn (dreigende) massa-ontslagen bij in problemen geraakte Nederlandse bedrijven zoals RSV, ADM, OKTO en Daf. De productie in de bouw valt terug. Het kabinet kondigt enkele keren een loonpauze af.

In 1978 stelt het kabinet het ombuigingspakket 'Bestek 81' op. Verder wordt gekort op uitkeringen en onderwijs- en ambtenarensalarissen. Ook worden studenten geconfronteerd met hogere studiekosten. Dit leidt tot veel onrust in de samenleving. In het kabinet is er voortdurend strijd tussen de minister van Financiën en (met name) de ministers van Sociale Zaken en van Onderwijs over extra bezuinigingen.

Omdat hij vindt dat de begroting 1981 weinig ombuigingen bevat, treedt minister Andriessen van Financiën (CDA) maart 1980 af. Hij wordt opgevolgd door Van der Stee (CDA). Die probeert wel grenzen te stellen aan de uitgaven van ministeries, maar slaagt er niet in structurele ombuigingen bij de ministeries door te voeren.

In februari 1981 start het kabinet een ambtelijke heroverwegingsoperatie om de collectieve uitgaven onder controle te kunnen brengen. Het gaat daarbij om de begroting, de sociale zekerheid, de gezondheidszorg en salarissen van ambtenaren en trendvolgers. Die studie was pas in augustus 1982 voltooid.

kernbewapening

De VS besluit om een nieuw type kernwapen (in de wandelgang neutronenbom genoemd) te gaan produceren. President Carter wil dat dit wapen aan het arsenaal van de NAVO wordt toegevoegd. Dit stuit op veel verzet in Nederland, omdat hiervan een verdere wapenwedloop wordt gevreesd. Onder druk van de Tweede Kamer moet het kabinet dit standpunt in de VS uitdragen. Uiteindelijk ziet dit land af van introductie van het wapen.

In het najaar van 1979 besluit de NAVO tot productie en plaatsing van langeafstandsraketten in West-Europese landen, als reactie op de plaatsing van SS20-raketten in Midden-Europa. Nederland stemt in met productie, maar maakt een voorbehoud bij de plaatsing. Dat wordt als voetnoot opgenomen bij de verklaring van de NAVO.

Plaatsing wordt afhankelijk gesteld van onderhandelingen met het Oostblok over wapenvermindering. Zowel politiek als maatschappelijk leidt het besluit tot veel onrust. VVD en CDA zijn verdeeld en een omvangrijk deel van de CDA-fractie is uiterst kritisch.

Taiwan-order

Het kabinet stemt in 1980 in met levering door RSV van onderzeeërs aan Taiwan. Dit veroorzaakt verstoring van de verhoudingen met China, dat Taiwan als een opstandige provincie beschouwt. De Tweede Kamer gaat schoorvoetend akkoord met de levering.

abortuswetgeving

Het kabinet slaagt er in 1981 een nieuwe regeling voor zwangerschapsafbreking (abortus provocatus) tot stand te brengen. In beide Kamers wordt een wetsvoorstel van de ministers De Ruiter en Ginjaar met één stem meerderheid aangenomen. In een noodsituatie is abortus toegestaan, mits er een zorgvuldige afweging en vijf dagen bedenktijd aan vooraf zijn gegaan.

eerste lezing grondwetsherziening

De eerste lezing van een totale herziening van de Grondwet wordt afgerond. Belangrijke wijzigingen zijn het verlenen van kiesrecht voor de gemeenteraad aan niet-Nederlandse ingezetenen, opneming van sociale grondrechten en van een antidiscriminatie-artikel, vastlegging van de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam, de vierjarige zittingsperiode van de Eerste Kamer en de verkiezing door beide Kamers van hun eigen voorzitter. Voorstellen tot staatkundige vernieuwing hebben het niet gehaald.

Spotprent kabinet Van Agt Ivergrootglas

Overige onderwerpen

  • de levering van verrijkte uranium aan Brazilië afkomstig van de opwerkingsfabriek van Ureno in Almelo. De levering is omstreden, omdat Brazilië niet het verdrag tegen verspreiding van kernwapens heeft getekend.
  • de Nationale strippenkaart wordt ingevoerd
  • er wordt besloten tot aanleg van de Almere-spoorlijn langs het Naardermeer
  • in 1979 komt er een Europees Monetair Stelsel, een vast systeem van wisselkoersen tussen de landen van de Europese Gemeenschap
  • de omstreden Nederlandse deelname aan het WK-voetbal in Argentinië 1978 en de boycot van de Olympische Spelen van Moskou in 1980
  • de mogelijke instelling van olieboycot van Zuid-Afrika
  • de deelname van Nederlandse militairen aan een VN-vredesmissie in Libanon
  • er onstaan problemen rond groepen buitenlandse werknemers (met name Christen-Turken) die met uitzetting worden bedreigd. Staatssecretaris Haars voert een streng asielbeleid.
  • de Nationale Ombudsman wordt ingesteld
  • er komt een Wet openbaarheid van bestuur
  • de tweefasenstructuur in het hoger onderwijs wordt ingevoerd
  • de Wet op het basisonderwijs komt tot stand; kleuter- en lagere scholen worden samengevoegd
  • op 30 april 1980 vindt de regeringswisseling tussen koningin Juliana en prinses Beatrix plaats. Rond die plechtigheid vinden in Amsterdam ernstige rellen plaats.

Troonredes