Minister-president

De minister-president, ook wel premier genoemd, is voorzitter van de ministerraad. In die functie coördineert de premier het regeringsbeleid. De minister-president heeft als 'primus inter pares' geen extra bevoegdheden of een groter stemgewicht in de ministerraad, maar heeft wel een sturende rol. Zo kan de minister-president onderwerpen zelfstandig op de agenda van de ministerraad zetten en ook in Europa, als lid van de Europese Raad, een belangrijkere rol spelen dan bijvoorbeeld de minister van Buitenlandse Zaken. De premier is met dit alles het 'gezicht' van de regering.

Bij afwezigheid wordt de minister-president vervangen door een viceminister-president of de qua anciëniteit oudste minister. De huidige minister-president is Mark Rutte.

De minister-president is ook de minister van Algemene Zaken.

Torentje en Catshuis

De minister-president heeft zijn werkkamer in het 'Torentje' in Den Haag. Het Torentje is onderdeel van het gebouw van het ministerie van Algemene Zaken, dat zich bevindt aan het Binnenhof in Den Haag. Het Torentje is bekend vanwege het 'Torentjesoverleg', een informeel overleg tussen de minister-president, de vicepremier(s) en de voorzitters van de coalitiefracties in de Tweede Kamer.

De minister-president heeft ook de beschikking over een ambtswoning in Den Haag, het Catshuis.

Taken en bevoegdheden

De minister-president is belast met de coördinatie van het regeringsbeleid. De premier moet de rode lijn in de gaten houden en speelt een belangrijke rol in de sfeer en daadkracht van het kabinet. Conflicten tussen ministers moeten tijdig door de minister-president worden opgelost.

De minister-president heeft hiervoor een aantal middelen. Als voorzitter van de ministerraad stelt de premier de agenda van de ministerraad samen, en formuleert de conclusies.

De minister-president treedt ook op als 'woordvoerder' als het gaat om de hoofdlijnen van het kabinetsbeleid, zoals bij de Algemene Politieke Beschouwingen. Iedere vrijdagmiddag geeft de premier na afloop van de ministerraad een persconferentie waarin kort wordt aangegeven wat er is besproken en worden vragen van journalisten beantwoord.

In het tv-programma 'Gesprek met de minister-president' wordt de premier op vrijdagavond geïnterviewd. Daardoor is de minister-president in staat een stempel op het beleid te drukken, enerzijds omdat het publiek de premier identificeert met het beleid, anderzijds omdat de premier binnen bepaalde grenzen een eigen visie kan geven op de besluitvorming.

De Europese Raad

De minister-president maakt deel uit van de Europese Raad. Dit gremium bestaat uit de regeringsleiders van de lidstaten van de Europese Unie en komt halfjaarlijks bijeen op een Europese Top. De deelname aan Europese toppen heeft de feitelijke machtspositie van de minister-president de afgelopen jaren versterkt.

Doordat de premier zich als deelnemer aan de Europese Raad geregeld moet begeven op het terrein van de minister van Buitenlandse Zaken of van één van de andere ministers kunnen er conflicten ontstaan. Wel wordt de premier begeleid door de minister of staatssecretaris van Buitenlandse Zaken.

Voor zijn/haar optreden als lid van de Europese Raad legt de minister-president verantwoording af in het parlement.

Algemene Zaken

De minister-president is bijna altijd ook minister van Algemene Zaken. In die rol is de premier verantwoordelijk voor de Rijksvoorlichtingsdienst en voor zaken met betrekking tot het Koninklijk Huis. De minister-president heeft wekelijks contact met de Koning.

Benoemingen

De minister-president wordt bij Koninklijk Besluit benoemd. Daar is feitelijk een kabinetsformatie aan vooraf gegaan. Tijdens een kabinetsformatie wordt een coalitie van partijen in de Tweede Kamer gevormd die bereid zijn samen te werken in een kabinet. Als daar overeenstemming over is en een regeerakkoord is gesloten, gaat een formateur, meestal de toekomstige minister-president, ministers zoeken. Bijna altijd dragen de partijen die in de coalitie zitten kandidaat-bewindslieden voor.

De ministers worden dan benoemd met een Koninklijk Besluit, dat door de minister-president is medeondertekend. Dat vloeit voort uit artikel 47 van de Grondwet. Het Koninklijk Besluit waarbij de minister-president wordt benoemd wordt door de minister-president zelf medeondertekend. Ministers leggen bij het aantreden van het kabinet de ambtseed af waarin zij onder andere zweren of verklaren geen gift beloofd of gegeven te hebben om benoemd te worden en dit ook niet zullen doen tijdens het uitoefenen van hun ambt. Ministers worden ook per Koninklijk Besluit ontslagen.

Ambtstermijn minister-president

Een kabinet (en daarmee de minister-president) heeft een zittingsperiode van vier jaar. Na deze periode zijn er opnieuw Tweede Kamerverkiezingen en zal een nieuw formatieproces beginnen. Het is mogelijk dat de minister-president na het nieuwe formatieproces aanblijft.

Een kabinet kan echter vanwege een intern conflict of door een conflict met de Tweede Kamer (of Eerste Kamer) ten val komen.

Lijsttrekker

Een premier is niet per definitie de lijsttrekker van een politiek partij, maar vaak was dat wel het geval. Lubbers is een voorbeeld van een premier die geen lijsttrekker was. In 1982 was Van Agt namelijk lijsttrekker van het CDA. Ook eerder waren lang niet alle premiers van tevoren lijsttrekker. Dat gold bijvoorbeeld voor De Quay, Marijnen, Cals en De Jong. Marijnen en De Jong waren minister voor zij premier werden; Cals was oud-minister en Tweede-Kamerlid en De Quay was Commissaris van de Koningin in Noord-Brabant. Vóór 1940 kwamen de minister-presidenten Cort van de Linden en Ruijs de Beerenbrouck van buiten de directe landelijke politiek. Cort van der Linden was lid van de Raad van State en Ruijs was Commissaris van de Koningin in Limburg.

Regelgeving

Sinds 1983 zijn de ministerraad en de minister-president opgenomen in de Grondwet. Artikel 45 stelt dat de ministerraad overlegt en besluit over het algemeen regeringsbeleid. Tevens bevordert de ministerraad de eenheid van het regeringsbeleid.

Inkomen minister-president

De inkomens van bewindslieden verschillen per functie. Zo verdienen de minister-president en ministers per 1 januari 2016 ca. 157 duizend euro per jaar en staatssecretarissen ca. 147 duizend euro. Dit zijn bedragen inclusief vakantiegeld en eindejaarsuitkering. Ook ontvangen deze ambtsdragers zowel een vaste als variabele jaarlijkse onkostenvergoeding in verband met de uitoefening van hun functie. De vaste onkostenvergoedingen voor de minister-president en minister van Buitenlandse Zaken vallen hoger uit dan die van andere ministers of staatssecretarissen.

Historische ontwikkeling

Tot 1842 bekleedde de vicepresident van de Raad van State het voorzitterschap van de voorganger van de ministerraad. Daarna traden de ministers bij toerbeurt als voorzitter op. Dit voorzitterschap rouleerde elke maand. Na 1850 koos men een minister als voorzitter voor een periode van drie maanden. In 1854 kwam het roulatiesysteem weer in zwang, maar dan met een voorzitterschap van drie maanden.

In 1861 werden de eerste contouren van het huidige premierschap zichtbaar. Toen Van Hall aantrad, wilde hij een jaar lang voorzitter zijn. Toen hij na afloop van dat jaar verlenging wilde, stuitte dat op verzet en trad Van Hall af.

Vanaf 1862 werd besloten weer bij toerbeurt voor te zitten, maar ministers konden 'afzien' van het voorzitterschap. Deze ontwikkeling leidde tot een vast voorzitterschap.

Kuyper was in zijn kabinet (1901-1905) vier jaar lang voorzitter. Na zijn aftreden werd vastgelegd dat een voorzitter voor een jaar benoemd zou worden. In de praktijk werd het vaste voorzitterschap gehandhaafd. In 1922 werd het woordje 'tijdelijk' uit het reglement van orde geschrapt, maar tot 1945 bleef de voorzitter nog wel 'voorzitter van de Raad van Ministers' heten. In 1945 werd de benaming van de voorzitter van de ministerraad ook formeel minister-president.

Pas in 1983 werd de positie van de minister-president, als voorzitter van de ministerraad, in de Grondwet opgenomen.

In 2006 is het reglement van orde zodanig gewijzigd dat de premier naar eigen inzicht onderwerpen kan agenderen voor de vergadering van de ministerraad. Voorheen kon de minister-president slechts onderwerpen agenderen 'in overeenstemming met de gevoelens van de ministerraad'. Destijds moest de betrokken vakminister of de meerderheid van de ministerraad het eens zijn met de agendering.

Niet altijd uit de grootste partij

Als regel komt de minister-president uit de grootste partij, maar er zijn uitzonderingen. Die kwamen vóór 1970 vaker voor dan daarna. Na 1970 kwam de premier alleen in 1971, 1977 en 1982 niet uit de grootste fractie en die partij (PvdA) bleef zelfs buiten de toen gevormde kabinetten.

In 1971 leverde bovendien niet de grootste regeringspartij (KVP) de minister-president, maar kwam die (Barend Biesheuvel) uit de veel kleinere ARP. Biesheuvel werd gezien als de voornaamste voorman van de drie christendemocratische partijen (KVP, ARP en CHU) die op weg waren naar een fusie.

Historisch overzicht minister-president

FotoNaam minister-presidentAanvang functie inLeeftijd bij aanvang functie
Afbeelding Rutte, Drs. M.Rutte, Drs. M.201043
Afbeelding Balkenende, Prof.Dr. J.P.Balkenende, Prof.Dr. J.P.200246
Afbeelding Kok, Dr. W.Kok, Dr. W.199455
Afbeelding Lubbers, Dr. R.F.M.Lubbers, Dr. R.F.M.198243
Afbeelding Agt, Mr. A.A.M. vanAgt, Mr. A.A.M. van197746
Afbeelding Uyl, Dr. J.M. denUyl, Dr. J.M. den197353
Afbeelding Biesheuvel, Mr. B.W.Biesheuvel, Mr. B.W.197151
Afbeelding Jong, P.J.S. deJong, P.J.S. de196752
Afbeelding Zijlstra, Dr. J.Zijlstra, Dr. J.196648
Afbeelding Cals, Mr. J.M.L.Th.Cals, Mr. J.M.L.Th.196550
Afbeelding Marijnen, Mr. V.G.M.Marijnen, Mr. V.G.M.196346
Afbeelding Quay, Dr. J.E. deQuay, Dr. J.E. de195957
Afbeelding Drees, Dr. W.Drees, Dr. W.194862
Afbeelding Beel, Dr. L.J.M.Beel, Dr. L.J.M.194644
Afbeelding Schermerhorn, Ir. W.Schermerhorn, Ir. W.194550
Afbeelding Gerbrandy, Mr. P.S.Gerbrandy, Mr. P.S.194055
Afbeelding Geer, Jhr.Mr. D.J. deGeer, Jhr.Mr. D.J. de192655
Afbeelding Colijn, Dr. H.Colijn, Dr. H.192556
Afbeelding Ruijs de Beerenbrouck, Jhr.Mr. Ch.J.M.Ruijs de Beerenbrouck, Jhr.Mr. Ch.J.M.191844
Afbeelding Cort van der Linden, Mr. P.W.A.Cort van der Linden, Mr. P.W.A.191367
Afbeelding Heemskerk, Mr. Th.Heemskerk, Mr. Th.190855
Afbeelding Meester, Mr. Th.H. deMeester, Mr. Th.H. de190553
Afbeelding Kuyper, Dr. A.Kuyper, Dr. A.190164
Afbeelding Pierson, Mr. N.G.Pierson, Mr. N.G.189758
Afbeelding Röell, Jhr.Mr. J.Röell, Jhr.Mr. J.189449
Afbeelding Tak van Poortvliet, Mr. J.P.R.Tak van Poortvliet, Mr. J.P.R.189454
Afbeelding Tienhoven, Mr. G. vanTienhoven, Mr. G. van189150
Afbeelding Mackay, Mr. Æ. baronMackay, Mr. Æ. baron188849
Afbeelding Lynden van Sandenburg, Mr. C.Th. graaf vanLynden van Sandenburg, Mr. C.Th. graaf van187953
Afbeelding Kappeyne van de Coppello, Mr. J.Kappeyne van de Coppello, Mr. J.187755
Afbeelding Heemskerk, Mr.Dr. J.Heemskerk, Mr.Dr. J.187456
Afbeelding Thorbecke, Dr.Mr. J.R.Thorbecke, Dr.Mr. J.R.184951