Mr. P.S. (Pieter) Gerbrandy

foto Mr. P.S. (Pieter) Gerbrandyvergrootglas Fries, jurist, hoogleraar, maar bovenal oorlogspremier. Was gedeputeerde in Friesland en hoogleraar handels- en procesrecht aan de VU en al in 1929 kandidaat-minister. Trad in 1939 tegen de zin van zijn partij toe tot het tweede kabinet-De Geer en werd in september 1940 door de koningin aangezocht als premier, omdat hij, anders dan De Geer, onvoorwaardelijk streed voor herwinning van de vrijheid. Inspireerde vanuit Londen met zijn kenmerkende stemgeluid in radiopraatjes het verzet. Trad als premier vaak zonder overleg met collega's op, hetgeen tot de nodige conflicten leidde. Na de oorlog was hij fel opposant tegen de Indiëpolitiek van de kabinetten-Drees. Trok zich als Kamerlid vaak weinig aan van de lijn die door de fractie was uitgestippeld. Zette zich sterk in voor een gelijkwaardige positie van de Friese taal. Solist, eigengereid, maar ook standvastig en oprecht.

ARP
in de periode 1939-1959: lid Tweede Kamer, minister, minister van staat

voornamen (roepnaam)

Pieter Sjoerds (Pieter)

personalia

geboorteplaats en -datum
Goënga (gem. Wymbritseradeel, Frl.), 13 april 1885

overlijdensplaats en -datum
's-Gravenhage, 7 september 1961

begraafplaats en -datum
's-Gravenhage, begraafplaats Oud Eik en Duinen, 12 september 1961

levensbeschouwing
Gereformeerd

opmerkingen over de naam en/of titel
  • Naam oorspronkelijk 'Gerbrandij' 
  • Zijn voornaam was officieel alleen 'Pieter' 

partij/stroming

partij(en)
ARP (Anti-Revolutionaire Partij)

hoofdfuncties

  • advocaat (geassociëerd met mr. P.E. Briët) te Leiden, van 1911 tot 1914 
  • advocaat en procureur te Sneek, van 1914 tot september 1930 
  • kantonrechter-plaatsvervanger te Sneek, van 1 maart 1914 tot 1 januari 1931 
  • lid gemeenteraad te Sneek, van 25 april 1917 tot januari 1920 
  • lid Provinciale Staten van Friesland, van 1 juli 1919 tot september 1930 
  • lid Gedeputeerde Staten (belast met financiën) van Friesland, van 13 januari 1920 tot 16 september 1930 
  • hoogleraar handelsrecht, burgerlijk procesrecht en faillissementsrecht, Vrije Universiteit te Amsterdam, van 26 september 1930 tot 10 augustus 1939 
  • minister van Justitie, van 10 augustus 1939 tot 21 februari 1942 
  • voorzitter van de ministerraad, van 3 september 1940 tot 25 juni 1945 
  • minister van Koloniën ad interim, van 17 november 1941 tot 21 februari 1942 (na het aftreden van minister Welter) 
  • minister van Koloniën, van 21 februari 1942 tot 21 mei 1942 
  • minister voor Algemene Oorlogsvoering, van 21 mei 1942 tot 25 juni 1945 
  • minister van Justitie ad interim, van 23 februari 1945 tot 25 juni 1945 
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 27 juli 1948 tot 3 juli 1956 
  • lid driemanschap inzake de Greet Hofmansaffaire, van 28 juni 1956 tot 24 augustus 1956 (liet zich vanwege de benoeming in het driemanschap niet tot Tweede Kamerlid beëdigen) 
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 23 oktober 1956 tot 20 maart 1959 

ambtstitel
  • minister van staat, van 5 april 1955 tot 7 september 1961 

partijpolitieke functies

  • lid Centraal Comité van ARP-kiesverenigingen, van oktober 1921 tot 1932 
  • erelid ARP, van 30 oktober 1959 tot 7 september 1961 

nevenfuncties

  • medewerker blad "De Meiboom", vanaf 1913 
  • voorzitter huurcommissie te Sneek, tot 1919 
  • voorzitter Vereniging voor Christelijke Schoolonderwijs te Sneek 
  • plaatsvervangend voorzitter, plaatselijke commissie voor de Ongevallenwet te Sneek, vanaf 17 maart 1917 
  • plaatsvervangend commandant, Bijzondere Vrijwillige Landstorm te Sneek, vanaf 15 september 1919 
  • lid Hoge Raad van Arbeid, vanaf 1920 
  • lid Staatscommissie inzake het socialisatie-vraagstuk (Staatscommissie-Nolens), van 11 maart 1920 tot 2 april 1927 
  • lid Radioraad, van 1 januari 1929 tot juli 1937 
  • lid Algemeen Programma-Commissie, omstreeks 1931 
  • voorzitter Nederlandse Bakkerijcentrale, van 28 oktober 1935 tot augustus 1939 
  • lid Economische Raad, van 1937 tot 1939 
  • voorzitter Radioraad, vanaf juli 1937 (ook na benoeming tot minister van Justitie) 
  • voorzitter commissie werelduitzendingen, van september 1937 tot 1 januari 1938 
  • voorzitter Raad van Beheer NOZEMA (Nederlandsche Omroep-Zender Maatschappij), van 1937 tot 1940 (medeoprichter) 
  • lid Staatscommissie inzake de vaccinatie (Staatscommissie-Romme), vanaf 28 januari 1938 
  • lid Pacific Ward Commission te Londen 
  • belast met de reconstructie van het kabinet, van 1 juli 1941 tot 26 juli 1941 (in Londen) 
  • kabinetsformateur, van 8 februari 1945 tot 22 februari 1945 (in Londen) 
  • voorzitter Raad van Beheer NOZEMA, van 1945 tot 1958 
  • voorzitter Raad voor Rechtsherstel, van 24 juni 1945 tot 1948 
  • vicevoorzitter en lid Staatscommissie inzake herziening van de Nederlandse Burgerlijke Wetgeving, vanaf 3 december 1947 
  • plaatsvervangend voorzitter Raad voor Rechtsherstel, vanaf 1948 
  • voorzitter Radioraad, van 1950 tot 1 januari 1958 
  • voorzitter Televisieraad, vanaf 1951 
  • voorzitter subcommissie burgerlijke rechtsvordering 
  • voorzitter Jungschlägerfonds, 1953 
  • lid Nederlandse delegatie naar de Tweede Conferentie van parlementsleden uit de NAVO-landen, van 19 november 1956 tot 23 november 1956 
  • lid Raad van Commissarissen N.V. scheepswerf "Verolme" 

afgeleide functies, presidia etc.
tweede ondervoorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 3 februari 1953 tot 3 juli 1956 (gekozen als opvolger van Mr. Terpstra)

erefuncties, comité's van aanbeveling etc.
  • erevoorzitter Vereniging voor Christelijke Schoolonderwijs te Sneek, vanaf 1930 
  • lid erecomité tot huldiging van Pieter Jelles Troelstra 

opleiding

lager onderwijs
  • Christelijk-Nationale School te Gauw 

voortgezet onderwijs
  • gymnasium-a en b, "Christelijk Gymnasium" te Zetten (Gld.), van juli 1900 tot juli 1904 (internaat) 

hoger beroepsonderwijs
  • onderwijzersopleiding, Christelijke Normaalschool te Sneek, tot juli 1900 

academische studie
  • rechtsgeleerdheid (doctoraal), Vrije Universiteit te Amsterdam, van 1904 tot juli 1910 (onderbreking in verband met militaire dienst) 
  • rechtsgeleerdheid (gepromoveerd op dissertatie), Vrije Universiteit te Amsterdam, 28 januari 1911 

overige opleidingen
  • bijlessen Frans en Latijn 
  • taallessen Engels, "Regent Institute" te Londen (tijdens de Tweede Wereldoorlog) 

eredoctoraten
  • rechtsgeleerdheid, Universiteit van Edinburgh, 6 juli 1951 

activiteiten

als parlementariër
  • Hield zich als Tweede Kamerlid onder meer bezig met justitie. Sprak ook regelmatig over buitenlandse politiek en Overzeese Rijksdelen. 
  • Interpelleerde op 21 december 1950 de ministers s'Jacob en Van Maarseveen over de repatriëring van ex-KNIL-militairen (met name Ambonezen) 
  • Interpelleerde op 16 maart 1955 minister-president Drees over het vervoer van troepen door de Koninklijke Parketvaart Maatschappij 

opvallend stemgedrag
  • Stemde in 1951 als enige van zijn fractie vóór een (verworpen) motie-Stokvis over het openbaarmaken van richtlijnen voor gratieverlening aan oorlogsmisdadigers 
  • Stemde in 1955 als enige van zijn fractie tegen de ontwerp-Huurwet, omdat hij niet wenste te zwichten voor het machtswoord van het kabinet. Zijn tegenstem leidde mede tot de verwerping van het voorstel en tot een kabinetscrisis. 
  • Stemde in 1956 als enige van zijn fractie tegen het schrappen van hoofdstuk XIV (overgang nieuwe rechtsorde) uit de Grondwet 
  • Behoorde in 1956 tot de minderheid van zijn fractie die tegen het voorstel om de werkzaamheden van de Parlementaire Enquêtecommissie 1940-1945 stop te zetten stemde 
  • Stemde in 1957 als enige van zijn fractie tegen de ontwerp-Politiewet 
  • Stemde in 1957 als enige van zijn fractie tegen het wetsvoorstel tot Goedkeuring van het Verdrag inzake de oprichting van de Europese Economische Gemeenschap. Hij keerde zich tegen, wat hij noemde, de 'inlijving van Nederland bij Frankrijk-Duitsland'. 

wetenswaardigheden

algemeen
  • Commandeerde de Sneker vrijwilligers die in 1918 naar Den Haag trokken na Troelstra's revolutie-aankondiging 
  • Was in 1929 kandidaat voor het ministerschap op O.K.W., maar was telefonisch niet bereikbaar, waarna Mr. Terpstra voor die post werd gevraagd 
  • Hij was in augustus 1940 als enige minister voorstander van het uit het kabinet verwijderen van minister-president De Geer. Wilde hem als enige ook niet toestaan aan te mogen blijven als minister van Financiën. 
  • Werd door de koningin aangezocht als minister-president, vanwege zijn bereidheid om door te vechten voor herstel van de Nederlandse vrijheid. 
  • Inspirerend en onverzettelijk leider van het Nederlandse kabinet in Londen, die dankzij zijn radiotoespraken via Radio Oranje een grote populariteit verwierf in bezet Nederland. Had ook een goede verstandhouding met Churchill. 
  • Trad als minister-president regelmatig eigenmachtig op, zonder overleg met zijn ambtgenoten en poogde enkele keren de positie van minister-president op te waarderen naar die van de Engelse Prime Minister. Vooral op het ontslag van Burger werd ernstige kritiek geuit (Albarda sprak van 'Perzische' staatszeden). 
  • Benoemde enkele dagen voor zijn aftreden als minister van Koloniën buiten medeweten van zijn ambtgenoten zijn secretaris Kasteel tot Gouverneur van Curaçao 
  • Verloor in de loop van de oorlog het vertrouwen van de koningin, omdat hij zich verzette tegen haar denkbeelden voor vernieuwing van het staatsbestel na de bevrijding. Werd in februari 1945 echter gehandhaafd als premier, gezien het prestige dat hij genoot bij de bondgenoten 
  • Schetste na de Bevrijding in een Memorandum over de Londense jaren een onjuist, negatief beeld van de houding van jhr. De Geer. Diverse oud-collega's noemden de beschrijving van het ontslag van De Geer onjuist en waren ontstemd over de toon van het stuk. Ten onrechte wekte Gerbrandy de indruk dat De Geer bereid was geweest een compromisvrede met Duitsland na te streven. 
  • Verzette zich na de oorlog krachtig tegen de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië en pleitte voor erkenning van de Republiek der Zuid-Molukken 
  • In december 1946 medeoprichter van de Stichting Nationaal Comité "Handhaving Rijkseenheid". Voerde in 1947 en 1948 gesprekken over een mogelijke staatsgreep om de rijkseenheid te kunnen bewaren. 
  • Zond in februari 1948 samen met Welter en Winkelman een telegram aan het kabinet waarin zij zich keerden tegen de aangekondigde radiorede van de koningin over de nieuwe verhoudingen in het Koninkrijk 
  • Diende in april 1948 met acht anderen (onder wie Welter en generaal Winkelman) een adres bij de Tweede Kamer in, waarin werd gevraagd de procureur-generaal bij de Hoge Raad opdracht te geven vervolging in te stellen tegen alle ministers sinds november 1945 die vanwege het Indonesische beleid de Grondwet en andere wetten zouden hebben geschonden. Het verzoek werd afgewezen. 
  • Trad als Kamer nogal eens solistisch op; verzuimde regelmatig bij fractievergaderingen en stemde vaak anders dan zijn fractie 
  • Boeiend spreker, die zijn redevoeringen zowel met humoristische als met "krasse" opmerkingen verlevendigde; kon dusdanig fel debatteren dat hij in 1950 in aanvaring kwam met de Kamervoorzitter vanwege zijn taalgebruik - de door hem gebruikte woorden 'trawanten', 'louche' en 'verraderlijk' kwamen niet in de Handelingen 
  • Kwam als Kamerlid op voor de Friese taal en cultuur 
  • Behoorde in 1952 in de ARP-fractie met fractievoorzitter Schouten en Van den Heuvel tot de minderheid die tegen deelname van de ARP aan een kabinet met de PvdA was 
  • Werd op 12 februari 1953, na het overlijden van Mr. J. Terpstra, benoemd tot tweede ondervoorzitter van de Tweede Kamer. Werd in september 1953, 1954 en 1955 als derde op de voordracht voor het Tweede Kamervoorzitterschap geplaatst. 
  • Werd in 1956 opnieuw Tweede Kamerkandidaat na een voorkeursactie voor hem in de ARP. De partijleiding vond hem te solistisch. 

uit de privésfeer
  • Weigerde in 1945 een benoeming tot hoogleraar administratief recht in Leiden 
  • Bij zijn begrafenis lag er op de kist alleen een bloemstuk van koningin Juliana en prins Bernhard. De Koningin was vertegenwoordigd door kamerheer prof. De Gaay Fortman en prinses Wilhelmina door haar secretaris Th. Booy. 
  • Van hem werd op 14 oktober 1976 in Sneek een standbeeld onthuld 
  • In de hal van het Tweede Kamergebouw staat een borstbeeld van hem 
  • Zijn schoonvader, Johannes Cornelis Sikkel, was predikant 
  • Zijn vader was landbouwer, 14 jaar wethouder van Wymbritseradeel en lid van Provinciale Staten van Friesland (1892-1904) 

anekdotes en citaten
  • Beëindigde in 1939 de zaak-Oss, waarbij zijn voorganger Goseling in opspraak was gekomen. Hij vond dat, gezien de internationale spanningen, andere zaken prioriteit behoefden. Hij zei bij de begrotingsbehandeling in december 1939 dat een ambtenaar hem op een avond een deel van het dossier had gebracht: "Voordat ik mij dien avond te sluimeren heb gelegd, heb ik tegen mij zelf gezegd: Weg Oss!". 
  • Zei op 4 september 1944 in een radiotoespraak: "Nu de geallieerde legers in hun onweerstaanbare opmars de Nederlandse grens overschreden hebben, wil ik u, uit naam van ons allen, hartelijk welkom toeroepen op onze vaderlandse bodem." Hij ontketende daarmee 'Dolle Dinsdag'. Feitelijk stond in de door Radio Oranje-medewerker Van den Broek overhandigde tekst 'de Nederlandse grens genaderd'. Gerbrandy maakte daar zelf - op grond van onbevestigde berichten - van: 'de Nederlandse grens overschreden'. 
  • Toen de socialistische minister Albarda zich er bij hem over beklaagde dat Gerbrandy geen overleg had gepleegd over het afkondigen van de spoorwegstaking in bezet Nederland, zei hij: "Maar Albarda, jullie waren in 1903 toch ook al voor staken?". 
  • Als functionerend Tweede Kamervoorzitter sprak hij op 14 december 1953 tijdens een Tweede Kamervergadering die na middernacht werd voorgezet de woorden: "Wie flauw wil vallen, valle flauw." [de woorden staan overigens niet in de Handelingen] 

verkiezingen
  • Stond in 1918 bij de Tweede Kamerverkiezingen op een onverkiesbare plaats op de ARP-kandidatenlijst in de kieskring XIV t/m XVII (Overijssel, Noord) 
  • Was in 1948 en 1952 bij de Tweede Kamerverkiezingen derde op de ARP-kandidatenlijst 

niet-aanvaarde politieke functies
  • Commissaris van de Koningin in Friesland, 1945 

pseudoniemen, bij-, koos- en schuilnamen
  • "De rode advocaat" 
  • "The Walrus" 
  • "Sherrybrandy" (bijnaam die Churchill hem gaf) 

woonplaats(en)/adres(sen)
  • Goënga (ook wel Goëngamieden) 
  • Leiden, van 1911 tot 1914 
  • Sneek, van 1914 tot 1930 
  • Amsterdam, Brahmsstraat 26, omstreeks 1938 
  • Londen, Brown's Hotel (West-End) (tijden W.O. II) 
  • 's-Gravenhage, Kanaalweg 113c, omstreeks 1949 en nog in 1959 

ridderorden
  • Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, 28 augustus 1930 
  • Grootkruis Orde van de Nederlandse Leeuw, 6 mei 1946 

verenigingen, sociëteiten, genootschappen etc.
lid Nationaal Comité Handhaving Rijkseenheid, van 14 december 1946 tot 1950

militaire dienst
  • solaat negende regiment infanterie te Leeuwarden, van 8 maart 1905 tot 16 maart 1906 (loteling) 
  • soldaat der infanterie, van 1 augustus 1913 tot 20 april 1915 
  • korporaal der infanterie, van 20 april 1915 tot 17 mei 1915 
  • sergeant der infanterie, van 17 mei 1915 tot 15 september 1915 

rang(en) reserve-officier
  • reserve-tweede luitenant der infanterie, van 15 september 1915 tot 15 september 1915 
  • reserve-eerste luitenant der infanterie, van 15 september 1915 tot 1 december 1919 
  • reserve-kapitein der infanterie, tot 10 januari 1921 

publicaties/bronnen

publicaties
  • "Het Heimstättenrecht" (dissertatie, 1911) 
  • "De tegenwoordige stand van den schoolstrijd" (1918) 
  • "Socialisatie of bedrijfsorganisatie" (1922) 
  • "De strijd voor nieuwe maatschappijvormen" (1927) 
  • "Eenige opmerkingen over de verhouding van handelsrecht en arbeidsrecht" (1930) 
  • "Het vraagstuk van den radio-omroep" (1934) 
  • "Television and its Genesis" (1937) 
  • "Het B.W. en het administratief recht van 1838 tot heden" (1938) 
  • "Eenige hoofdpunten van het regeeringsbeleid in Londen gedurende de oorlogsjaren 1940-1945" (1946) 
  • "De scheuring van het Rijk, het drama van de indonesische crisis" (1951) 
  • "Indonesia" 
  • "Ambon en de A.R. Partij. de vrijheidsstrijd van de Republiek der Zuid-Molukken" (1956) 
  • "Landgenoten: De radioroespraken van minister-president Prof.mr. P.S. Gerbrandy in de jaren 1940-1945 gehouden voor Radio Oranje en De Brandaris. Met inleiding door L. de Jong" (Franeker 1985) 

literatuur/documentatie
  • A.W. Abspoel, "Van Binnen- en Buitenhof" (1956), 51 
  • E.A. van Kleffens e.a. "Prof.mr. P.S. Gerbrandy" (Kampen 1961), overdruk uit Antirevolutionaire Staatkunde 31 (nr. 10) 
  • L. de Jong, "Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog", deel I, 627-630 
  • I.A. Diepenhorst, "Pieter Sjoerds Gerbrandy", in: C. Bremmer (red.), "Personen en momenten uit de geschiedenis van de Anti-Revolutionaire Partij" (1980) 
  • "Pieter Sjoerd Gerbrandy" (Tentoonstellingscatalogus Algemeen Rijksarchief, 1985) 
  • C. Bremmer, D.Th. Kuiper en A. Postma, "Pieter Sjoerds Gerbrandy" (Franeker, 1985) 
  • W.F. de Gaay Fortman, "Gerbrandij, Pieter (1885-1961)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel I, 195 
  • J. de Bruijn, "Factotum en profeet. Mr. Pieter Sjoerds Gerbrandy als Kamerlid (1948-1959)", in: "De sabel van Colijn. Biografische opstellen over religie en politiek in Nederland" (2011) 
  • Persoonlijkheden in het Koninkrijk der Nederlanden in woord en beeld (1938) 

Biografisch Woordenboek(en)
biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland

archivalia via site Nationaal Archief
vindplaatsen en beschrijvingen verzameld door het Nationaal Archief

familie/gezin

huwelijk/samenlevingsvorm
gehuwd te Amsterdam, 18 mei 1911

echtgeno(o)t(e)/partner
H.E. Sikkel, Hendrina Elisabeth

kinderen
2 zoons en 1 dochter

vader
S.J. Gerbrandy, Sjoerd Joukes

geboorteplaats en/of -datum
Baarderadeel, 20 november 1846

moeder
J.P. van der Zijl, Jeltje Pieters

geboorteplaats en/of -datum
Wymbritseradeel, 11 mei 1850

Bovenstaande gegevens zijn ontleend aan het biografisch archief van het Parlementair Documentatiecentrum (PDC) van de Universiteit Leiden en betreffen vooral de periode waarin iemand politiek en bestuurlijk actief is of was.
Aanvullingen en gemotiveerde correcties ontvangt PDC graag. U kunt hiervoor de "reageer-keuze" aan de rechterzijde van deze pagina gebruiken of uw aanvullingen per post sturen naar PDC, antwoordnummer 10801, 2501 BW Den Haag of per email aan info@biografieen.com.