Kabinetsformatie 2002

De Tweede Kamerverkiezingen van 2002 lieten een grote winst zien voor nieuwkomer LPF en verlies voor de deelnemers aan Paars (PvdA, VVD, D66). CDA, LPF en VVD stuurden aan op vorming van een kabinet en slaagden daarin. Zij sloten een 'strategisch akkoord'. Op 4 juli 2002 debatteerde de Tweede Kamer over dit akkoord. Op 22 juli 2002 werd, na een door openheid gekenmerkte formatie, het kabinet-Balkenende I beëdigd.

Verloop van de formatie

Op basis van de Tweede Kamerverkiezingen leek een kabinet met daarin winnaars CDA en LPF onvermijdelijk. De PvdA, VVD en D66 kregen geen meerderheid meer. Nederland leek 'Paars-moe' te zijn. Het CDA kreeg 43 zetels en de LPF kwam met 26 zetels de Tweede Kamer binnen. Als noodzakelijke derde partij schoof de VVD aan bij de besprekingen.

Na overleg met haar vaste adviseurs op 16 mei, benoemde de koningin de volgende dag CDA'er Piet Hein Donner tot informateur. De koningin vroeg hem om 'gelet op de uitslag van de verkiezingen, de mogelijkheden te onderzoeken van de spoedige vorming van een kabinet dat mag rekenen op een vruchtbare samenwerking met de volksvertegenwoordiging en de weg aan te geven waarlangs dat kabinet tot stand kan komen'.

Na overleg met de fractievoorzitters van de Tweede Kamer werd door Donner besloten om een kabinet te formeren bestaande uit het CDA, de LPF en de VVD. De VVD uitte in eerste instantie bezwaren vanwege het flinke verlies bij de verkiezingen (14 zetels). De drie partijen werden het op 3 juli, volgens de wens van CDA-onderhandelaar Jan Peter Balkenende, eens over een strategisch akkoord, een ontwerp-regeerakkoord op hoofdlijnen. Dit was een parlementair novum.

Nadat de coalitiepartners het akkoord hadden goedgekeurd, debatteerde de Tweede Kamer op 4 juli over het concept-regeerakkoord. Nooit eerder werd een regeerakkoord voor het tot stand komen van een kabinet in de Kamer behandeld. Doel was in het kader van de openheid het akkoord in de Tweede Kamer te bespreken. Donner nam zelf plaats in het 'regeringsvak' om het akkoord toe te lichten. Zoals te verwachten haalde de oppositie fel uit naar het akkoord.

Balkenende werd diezelfde dag tot formateur benoemd. Op 21 juli rondde hij de formatie van zijn kabinet af en een dag later werd het kabinet-Balkenende I door de koningin beëdigd. Het motto van het kabinet werd 'duidelijkheid en daadkracht', waarmee het nieuwe kabinet het vertrouwen van de burger in de politiek wilde herstellen.

Regeerakkoord

Het regeerakkoord van het kabinet-Balkenende I werd 'strategisch akkoord' genoemd. Hoewel het aanvankelijk de bedoeling van premier Balkenende was een beknopt akkoord te sluiten ("één A4-tje"), was het uiteindelijk toch een vrij omvangrijk document geworden. In het strategisch akkoord stonden tal van afspraken over het te voeren beleid, variërend van verscherping van het vreemdelingenbeleid tot afschaffing van het kwartje van Kok en de onroerend-zaakbelasting.

Bij het strategisch akkoord hoorden vier bijlagen, waarin de financiële afspraken waren vastgelegd. In verband met de verslechterde economische situatie moest het kabinet in de Miljoenennota 2003, bovenop de financiële afspraken in het strategisch akkoord, een aanvullend pakket met lastenverzwaringen en bezuinigingen opnemen.

Betrokken personen

De informateur

J.P.H. (Piet Hein) Donner

Piet Hein Donner (1948) is sinds 1 februari 2012 vicepresident van de Raad van State. Hij was van 14 oktober 2010 tot 16 december 2011 minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Van 22 juli 2002 tot 21 september 2006 was hij minister van Justitie en van 22 februari 2007 tot 14 oktober 2010 minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Daarvoor was de heer Donner onder meer voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en lid van de Raad van State (1997-2002). In 2001-2002 leidde hij een commissie die adviseerde over de WAO-problematiek en in 2002 en 2003 trad hij op als informateur. In de periode november 2006-februari 2007 was hij Tweede Kamerlid.

De formateur

J.P. (Jan Peter) Balkenende

Zeeuwse CDA-politicus die negen jaar partijleider en acht jaar premier was. Afkomstig uit de wetenschap en partijideoloog, die eigen verantwoordelijkheid van burgers voorstond. Als Tweede Kamerlid financieel woordvoerder. Werd in 2001 onverwacht lijsttrekker van het CDA na de machtstrijd tussen De Hoop Scheffer en Van Rij. Leidde vanaf 2002 als premier kabinetten van wisselende samenstelling in een na de moord op Fortuyn politiek instabiele periode. Probeerde terugkeer van 'normen en waarden' op de politieke agenda te zetten. Nadat zijn tweede kabinet diverse hervormingen had doorgevoerd, was zijn vierde kabinet (met PvdA en ChristenUnie) minder daadkrachtig. In zijn publieke optredens soms wat onhandig, maar niettemin - of juist daardoor - lange tijd populair en succesvol. De verkiezingen van 2010 verliepen voor zijn partij echter desastreus, waarna hij de politiek verliet.

De fractievoorzitters bij de onderhandelingen

J.P. (Jan Peter) Balkenende

Zeeuwse CDA-politicus die negen jaar partijleider en acht jaar premier was. Afkomstig uit de wetenschap en partijideoloog, die eigen verantwoordelijkheid van burgers voorstond. Als Tweede Kamerlid financieel woordvoerder. Werd in 2001 onverwacht lijsttrekker van het CDA na de machtstrijd tussen De Hoop Scheffer en Van Rij. Leidde vanaf 2002 als premier kabinetten van wisselende samenstelling in een na de moord op Fortuyn politiek instabiele periode. Probeerde terugkeer van 'normen en waarden' op de politieke agenda te zetten. Nadat zijn tweede kabinet diverse hervormingen had doorgevoerd, was zijn vierde kabinet (met PvdA en ChristenUnie) minder daadkrachtig. In zijn publieke optredens soms wat onhandig, maar niettemin - of juist daardoor - lange tijd populair en succesvol. De verkiezingen van 2010 verliepen voor zijn partij echter desastreus, waarna hij de politiek verliet.

M.J.A. (Maria) van der Hoeven

Maria van der Hoeven (1949) is sinds 1 september 2011 lid van de Raad van Bestuur van het Internationaal Energie Agentschap. Zij was van 22 juli 2002 tot 22 februari 2007 minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en van 22 februari 2007 tot 14 oktober 2010 minister van Economische Zaken. Mevrouw Van der Hoeven begon haar loopbaan als lerares en was later directeur van het technologiecentrum Limburg. In Maastricht was zij raadslid en in 1991-2002 Tweede Kamerlid voor het CDA. In de Tweede Kamer hield zij zich onder meer bezig met bestuurlijke organisatie en voortgezet onderwijs. Zij was vicevoorzitter van de CDA-fractie en eerste ondervoorzitter van Tweede Kamer. Was na haar ministerschap bestuurder van het Internationaal Energie Agentschap.

M. (Mat) Herben

Vriendelijke, relativerende LPF-voorman, die - feitelijk noodgedwongen - vier jaar een vooraanstaande politieke rol speelde. Als voorlichter van Pim Fortuyn trad hij, na diens geweldadige dood, onverwacht als aanvoerder van de LPF naar voren. Hij werd fractievoorzitter en onderhandelaar bij de formatie. Kreeg toen zowel waardering voor zijn bezadigde rol als kritiek, omdat hij volgens partijleden te mild was. Trok zich daarom al na enige maanden terug. Kort voor de kabinetscrisis van 2002 keerde hij terug als fractievoorzitter en in 2003 was hij lijsttrekker. Ook dat leiderschap werd voortijdig beëindigd, maar in 2006 werd hij opnieuw fractievoorzitter. Als oud-voorlichter van defensie had dat onderwerp zijn bijzondere belangstelling en hij zette zich onder meer in voor veteranen. Hield zich verder vooral bezig met buitenlandse zaken en Europa.

G. (Gerrit) Zalm

Met twaalf jaar de langstzittende minister van Financiën. Kwam uit een eenvoudig milieu (zijn vader was kolenboer); hardwerkend en wars van dikdoenerij. Doorliep na een studie economie een ambtelijke loopbaan en werd gezaghebbend directeur van het Planbureau. Als minister in het paarse kabinet ontwikkelde hij een nieuwe begrotingsnorm die uitging van een strikte scheiding van overheidsinkomsten en -uitgaven. Was verantwoordelijk voor een omvangrijke herziening van het belastingstelsel en de invoering van de euro. Bepleitte strakke naleving van de begrotingsregels in de EU. Na de verkiezingen van 2002 fractievoorzitter en politiek leider van de VVD. Keerde echter na anderhalf jaar terug naar het ministerschap dat hem beter lag. Lag goed in het parlement zowel door zijn deskundigheid als joviale optreden. Is nu voorzitter van de Raad van Bestuur van ABN AMRO.

De vaste adviseurs van de koningin

G.J.M. (Gerrit) Braks

Vooraanstaand CDA-politicus uit een Brabants boerengezin. Werkte in Brussel als landbouwraad en werd toen hij nog maar drie jaar Tweede Kamerlid was al minister van Landbouw in het eerste kabinet-Van Agt. Keerde vervolgens na een jaar onderbreking in 1982 op die post terug. Kreeg als minister te maken met zaken als de mestproblematiek, problemen rond het dierenwelzijn en de visfraude. Omdat coalitiegenoot PvdA vond dat hij tegen dat laatste te weinig had gedaan en het vertrouwen in hem opzegde, trad hij in 1990 af. Werd daarna voorzitter van de KRO, senator en voorzitter van de CDA-Eerste Kamerfractie. Sloot zijn politieke loopbaan af als voorzitter van de Eerste Kamer, een ambt dat hij met de hem kenmerkende gemoedelijkheid vervulde. Was in 2007-2008 waarnemend burgemeester van Eindhoven

J. (Jeltje) van Nieuwenhoven

Eerste vrouwelijke voorzitter van de Tweede Kamer en na de verkiezingen van 2002 een half jaar politiek leider van de PvdA. Dochter van een meubelmaker uit de Stellingwerven. Was actief bij de Rooie Vrouwen, bibliothecaresse van de Wiardi Beckman Stichting en assistent van partijvoorzitter Max van den Berg, en werd in 1981 Tweede Kamerlid. Ontpopte zich als een gedegen mediawoordvoerster en pleitbezorgster van vrouwenemancipatie. Na voorzitter van Kamercommissies te zijn geweest in 1998 tot Kamervoorzitter gekozen. Wist zich in die functie populariteit te verwerven door haar ongedwongen optreden. Was na de verkiezingsnederlaag van 2002 fractievoorzitter, maar werd in oktober dat jaar bij een ledenraadpleging verslagen door Wouter Bos. Werd twee jaar later gedeputeerde van Zuid-Holland, maar bleef dat slechts kort. Was in 2010 lijsttrekker van de PvdA bij de raadsverkiezingen in Den Haag.

H.D. (Herman) Tjeenk Willink

Politicus van PvdA-huize met veel gezag als topadviseur en kritisch beschouwer van het bestuur. Topambtenaar ministerie van Algemene Zaken, die optrad als secretaris van achtereenvolgende kabinetsformateurs en jarenlang adviseur was van de minister-president. Regeringscommissaris reorganisatie rijksdienst. Hoogleraar bestuurswetenschappen. Als PvdA'er lid en voorzitter van de Eerste Kamer. Bepleitte een actievere rol voor de Eerste Kamer bij de bewaking van de kwaliteit van de wetgeving. Bijna vijftien jaar vicepresident Raad van State en in die positie de voornaamste adviseur van de koningin bij kabinetsformaties. Zelf informateur in 1994, 1999 en 2010.

Achtergrond