PvdA
functie(s) in de periode 1960-1993: lid Tweede Kamer, lid Eerste Kamer, staatssecretaris, minister, lid Europees Parlement (vóór 1979), lid Raad van State
Personalia
voornamen (roepnaam)
Maximilianus (Max)
titulatuur en naam
Dr. M. van der Stoel Maximilianus (Max)
wijziging in naam en/of titulatuur
- Mr. M. van der Stoel, van 1947 tot 26 maart 1994
- Dr. M. van der Stoel, vanaf 26 maart 1994 (nadat aan hem door de Rijksuniversiteit Utrecht een eredoctoraat was verleend)
geboorteplaats en -datum
Voorschoten, 3 augustus 1924
overlijdensplaats en -datum
's-Gravenhage, 23 april 2011
levensbeschouwing
geen godsdienst
Partij/stroming
partij(en)
PvdA (Partij van de Arbeid)
Hoofdfuncties/beroepen
- stafmedewerker WBS (Wiardi Beckman Stichting) te Amsterdam, van 16 februari 1953 tot 1 juli 1958
- belast met de leiding van het Koos Vorrink Instituut, van 11 februari 1957 tot 22 juli 1965 (dit in 1955 ingestelde PvdA-instituut hield zich bezig met bestudering van internationale problemen)
- internationaal secretaris PvdA, van 1 juli 1958 tot 22 juli 1965 (vanaf maart 1965 bezoldigd)
- lid Eerste Kamer der Staten-Generaal, van 27 september 1960 tot 5 juni 1963
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 5 juni 1963 tot 22 juli 1965
- staatssecretaris van Buitenlandse Zaken (belast met aangelegenheden betreffende de VN en VN-organisaties en buiten-europese aangelegenheden), van 22 juli 1965 tot 22 november 1966
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 23 februari 1967 tot 11 mei 1973
- lid Europees Parlement, van 22 september 1971 tot 11 mei 1973 (aangewezen door de Staten-Generaal)
- minister van Buitenlandse Zaken, van 11 mei 1973 tot 19 december 1977
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 8 juni 1977 tot 8 september 1977
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 16 januari 1978 tot 11 september 1981
- minister van Buitenlandse Zaken, van 11 september 1981 tot 29 mei 1982
- ambteloos, van 29 mei 1982 tot 1 juli 1983
- permanent vertegenwoordiger van het Koninkrijk der Nederlanden bij de Verenigde Naties te New York, van 1 juli 1983 tot 1 augustus 1986 (benoemd 21 januari 1983)
- lid Raad van State, van 1 augustus 1986 tot 1 januari 1993 (benoemd bij K.B. van 27 maart 1986)
- Hoge Commissaris inzake de Nationale minderheden van de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa), van 1 januari 1993 tot 1 juli 2001
- bijzonder hoogleraar rechten etnische minderheden, Rijksuniversiteit Leiden (Cleveringa-leerstoel), van april 1999 tot april 2000
- deeltijd-hoogleraar internationaal en Europees recht, Katholieke Universiteit Brabant te Tilburg, van 1 januari 2001 tot 1 januari 2003
ambtstitel
- minister van staat, van 17 mei 1991 tot 23 april 2011
Partijpolitieke functies
overzicht
- lid partijbestuur PvdA, van 1958 tot 1965
- lid militaire commissie PvdA, omstreeks 1958
- secretaris Commissie herziening beginselprogramma PvdA, van augustus 1958 tot 1959
- lid redactie partijblad "Paraat", omstreeks 1963
- voorzitter PvdA-studiegroep "Een politiek voor vrede", van februari 1967 tot september 1967
- voorzitter PvdA-commissie NAVO-Oost-Westverhouding, omstreeks 1968
- lid bestuur Socialistische Internationale
- vicevoorzitter Verbindingsbureau van de socialistische partijen in de E.E.G.-landen
- voorzitter A. Mozer-Stichting (PvdA-stichting voor Oost-Europa), vanaf januari 1990
Nevenfuncties
- lid bestuur lid Democratisch-Socialistische Studenten Vereniging "Politeia", vanaf 1946
- lid bestuur RNW (Radio Nederland Wereldomroep)
- lid Defensiecommissie, van 1960 tot 1965
- lid commissie van onderzoek wijziging rechtsvorm van de onderneming (commissie-Verdam), van april 1960 tot 19 januari 1965
- voorzitter commissie van voorbereiding NIVV (Nederlands Instituut voor Vredesvraagstukken), van 1968 tot oktober 1969
- voorzitter curatorium ISS (Institute of Social Studies), van 1969 tot maart 1988
- voorzitter bestuur NIVV (Nederlands Instituut voor Vredesvraagstukken), van 1 januari 1970 tot 11 mei 1973
- lid VN-commissie Rechten van de Mens, van 1979 tot 1981
- voorzitter algemeen bestuur Stichting Nederlandse Habitat Commissie, omstreeks oktober 1986 (nog in 1991)
- voorzitter Nationaal Comité "Jaar van de Daklozen 1987", omstreeks augustus 1987
- fellow "United States Institute of Peace" te Washington (VS), omstreeks augustus 1987
- voorzitter Nederlands Helsinki Comité, omstreeks 1988 (nog in 1992)
- hoofd geheime Nederlandse stay-behind-organisatie, van 1 mei 1988 tot 1992
- voorzitter Carnegie Stichting, omstreeks september 1989 (nog in 1992)
- lid Board "Charta 77 Foundation", omstreeks september 1991
- voorzitter "Patocka-Stichting", omstreeks september 1991 (nog in 1992)
- VN-rapporteur over de mensenrechtensituatie in Irak, van 1991 tot 1999
- voorzitter Raad van Toezicht Stichting Vluchteling, vanaf december 1991
- lid Raad van Toezicht, Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen "Clingendael", omstreeks augustus 1992
- speciaal adviseur voor Macedonië van EU-buitenlandcoördinator Solana, vanaf juli 2001
afgeleide functies, presidia etc.
- ondervoorzitter vaste commissie voor Buitenlandse Zaken (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 1 maart 1967 tot 29 september 1971
- plaatsvervangend lid Raadgevende Vergadering van de Raad van Europa en West-Europese Unie, van 24 april 1967 tot 1 mei 1968
- voorzitter bijzondere commissie voor het wetsontwerp Goedkeuring inzake gebruik van de kosmische ruimte (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 14 februari 1968 tot maart 1969
- lid Raadgevende Vergadering van de Raad van Europa en West-Europese Unie, van 6 mei 1968 tot 11 mei 1973
- lid Noord-Atlantische Assemblée, van mei 1969 tot 11 mei 1973
- voorzitter vaste commissie voor Buitenlandse Zaken (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 29 september 1971 tot 11 mei 1973
- lid ministeriële commissie Lockheed-affaire, van februari 1976 tot september 1976
- lid Noord-Atlantische Assemblée, van 1978 tot 11 september 1981
- lid afdeling Buitenlandse Zaken (Raad van State), omstreeks 1990
- lid afdeling Defensie (Raad van State), omstreeks 1990
Opleiding
primair onderwijs
- lagere school te Voorschoten, van 1930 tot 1932
- lagere school, Eerste Leidsche Schoolvereeniging, van september 1932 tot 1936
voortgezet onderwijs
- gymnasium-a, "Stedelijk Gymnasium" te Leiden, van 1936 tot mei 1942
academische studie
- Nederlands recht: vrije studierichting, Rijksuniversiteit Leiden, van 1945 tot 3 februari 1953 (hoofdvak sociologie)
eredoctoraten
- eredoctoraat Universiteit van Athene (Griekenland), 1977
- rechtsgeleerdheid, Rijksuniversiteit Utrecht, 25 maart 1994
Activiteiten
als parlementariër
- Was woordvoerder buitenlandse zaken (Oost-verhoudingen, vrede en veiligheid, mensenrechten, Europese integratie) van de PvdA in Eerste en Tweede Kamer
- Interpelleerde op 27 maart 1980 staatssecretaris Van der Mei over de besluiten van de Algemene Raad van de EEG over het vreedzame gebruik van kernenergie
opvallend stemgedrag
- Behoorde in 1970 met Dankert, Schuitemaker en Goedhart tot de minderheid van zijn fractie die tegen een (verworpen) motie-Van der Spek stemde over terugtrekking van Amerikaanse en Zuid-Vietnamese troepen uit Cambodja en stopzetting van de bombardementen op Noord-Vietnam
- Stemde in 1978 als enige van zijn fractie tegen een (verworpen) motie-Van der Spek over het afzien van de voorgenomen 3% reële groei van het defensiebudget
- Stemde in 1979 als enige van zijn fractie tegen een (verworpen) motie-Stemerdink over uitstel van de beslissing over modernisering van kernwapens totdat de regering van de VS een besluit had genomen over SALT II
als bewindspersoon (beleidsmatig)
- Zette zich als staatssecretaris in voor totstandkoming van een verdrag tegen de verspreiding van kernwapens
- Verdedigde in 1966 in de Tweede Kamer het besluit om in Nederland het militair hoofdkwartier van de Amerikaanse NAVO-troepen in Europa te huisvesten
- Gaf in 1973 de Nederlandse ambassadeur in Santiago de opdracht zo ruim mogelijk steun te geven aan personen die na de militaire staatsgreep in Chili in dat land in problemen waren gekomen en stond een ruimhartige toelating van Chileense vluchtelingen voor
- Bracht in april 1974 een bezoek aan Moskou over besprekingen met premier Gromyko
- Zette zich in 1974 na de Arabische olieboycot in voor verbetering van de relaties met Arabische landen. Deed dit onder meer op de grondstoffenconferentie van de Verenigde Naties in New York.
- Zegde in 1974 na de Anjer-revolutie steun toe aan de nieuwe regering in Portugal. Bracht een bezoek aan Lissabon en ontving de Portugese minister van Buitenlandse Zaken Mario Soares.
- Bracht in januari 1975 een bezoek aan de Volksrepubliek China en aan Japan
- Legde op 17 april 1975 in de Tweede Kamer een verklaring af met betrekking tot Vietnam
- Nam in 1975 met Zweden het initiatief om binnen de Verenigde Naties tot een verklaring tegen foltering te komen
- Zag in 1975 af van een bezoek aan Saoedi-Arabië, omdat aan de joodse journalist Jaap van Wesel een visum was geweigerd
- Trachtte te komen tot een verdere ontspanning en ontwapening in de wereld en vervulde daarbij een voortrekkersrol binnen de NAVO
- Tijdens zijn ministerschap vond (in 1975) de ondertekening van de slotakte van Helsinki over Veiligheid en Samenwerking in Europa plaats. Met succes maakte hij zich sterk voor opneming van de erkenning van burger- en mensenrechten.
- Bracht in 1975 samen met staatssecretaris Kooijmans de Nota Ontwapening en Veiligheid uit. De nota spreekt zich uit voor wapenbeheersing en wapenbeperking. Met name het aantal offensieve kernwapens moet worden verminderd en er moeten kernwapenvrijezones komen. Gebruik, productie en voorraadvorming van chemische wapens moet worden verboden en conventionele wapens die buitensporig veel leed veroorzaken, moeten aan banden worden gelegd. Een verklaring van de NAVO om nooit als eerste kernwapens te gebruiken, wordt afgewezen. (13.461)
- Bracht in 1976 samen met staatssecretaris Brinkhorst de Nota betreffende de Internationale Culturele Betrekkingen uit. In de nota wordt alleen ingegaan op bilaterale culturele betrekkingen. Het overheidsbeleid ter zake blijft aanvullend op particulier initiatief. Gestreefd wordt naar vermaatschappelijking van internationale culturele contacten, waarbij zoveel mogelijk groepen uit de bevolking betrokken moeten worden. Uitwisselingen in onderwijs en wetenschappen worden gestimuleerd. Het internationale cultuurbeleid zal meer worden ingepast in het algemene buitenlandse beleid, waarbij bepaalde regio's of landen extra aandacht kunnen krijgen. (14.206)
- Bracht in 1976 samen met minister Lubbers een beleidsbrief uit over het Ultracentrifuge-project (Urenco). Deelname van Nederland aan uitbreiding van het gezamenlijke project van Duitsland en het Verenigd Koninkrijk tot 2000 ton jaarcapaciteit wordt verantwoord geacht. Wel zal met de partners worden overlegd over commercieel-economische en organisatorische uitgangspunten en over waarborgen omtrent de levering van nucleair materiaal. Het besluit loopt niet vooruit op een beslissing over eventuele nieuwe kerncentrales. (14.261, nr. 2)
- Zette zich als minister in voor het verbeteren van de mensenrechtensituatie. Tijdens een bezoek aan Tsjecho-Slowakije in februari/maart 1977 ontmoette hij - tot ontstemming van de Tsjecho-Slowaakse regering - de leiding van de oppositiebeweging "Charta 77".
- Voerde ten aanzien van Indonesië een voorzichtig beleid, dat er op was gericht de (ontwikkelings)relatie in stand te houden. Was terughoudend bij het veroordelen van de annexatie door Indonesië van Oost-Timor.
- Trachtte, ondanks kritiek op het beleid ten aanzien van o.a. Chili, Zuid-Afrika en Zuid-Europa, de relatie met de Verenigde Staten steeds goed te houden. Hij vermeedt daarom al te openlijke kritiek.
- Verdedigde in 1977 samen met staatssecretaris Kooijmans met succes het wetsvoorstel-Sanctiewet in de Tweede Kamer. De wet werd in 1980 door de ministers Van der Klaauw en De Ruiter en staatssecretaris Beyen in het Staatsblad gebracht. (14.006)
- Droeg in de periode 1981-1982 het Nederlandse beleid uit, dat er op was gericht plaatsing van kruisraketten in West-Europa te voorkomen door concessies van de Sovjet-Unie. Verzette zich echter tegen eenzijdige Nederlandse stappen. Werd hierover bekritiseerd door de PvdA-partijraad.
- Was in 1981 samen met minister Van Mierlo verantwoordelijk voor het besluit een Nederlands detachement te leveren voor een VN-vredesmacht in de Sinaï ter uitvoering van het Egyptisch-Israëlisch vredesverdrag. Verdedigde samen met Van Mierlo in februari 1982 het besluit in de Tweede Kamer. (17.197)
- Maakte zich in 1982 sterk voor onderzoek naar de geweldadige dood op 17 maart dat jaar van vier Nederlandse journalisten in El Salvador. De betrokkenheid van reguliere Salvadoraanse troepen en daarmee van het regime werd vastgesteld. De steun van de VS aan dat regime zorgde voor spanningen in de betrekkingen met dat land.
als bewindspersoon (wetgeving)
- Bracht in 1976 een wet tot Goedkeuring van het op 22 juli 1975 te Brussel tot stand gekomen Verdrag houdende wijziging van een aantal financiële bepalingen van de Verdragen tot oprichting van de Europese Gemeenschappen etc. tot stand. Dit verdrag maakte oprichting van een Europese Rekenkamer mogelijk. (13.817)
- Bracht in 1977 samen met staatssecretaris Brinkhorst de wet (Stb. 407) goedkeuring van de op 20 september 1976 te Brussel tot stand gekomen Akte betreffende de rechtstreekse verkiezing van het Europees Parlement tot stand. Vanaf 1979 worden de leden van het Europees Parlement niet meer door de nationale parlementen aangewezen, maar iedere vijf jaar rechtstreeks gekozen. (14.383)
- Bracht in 1982 de wet Goedkeuring Verdrag inzake de toetreding van Spanje tot de NAVO tot stand. Was als minister in 1981 betrokken geweest bij de onderhandelingen over deze toetreding.
Wetenswaardigheden
algemeen
- Hij was in de jaren zestig tegenstander van Nieuw Links en van de volkenrechtelijke erkenning van de DDR
- Bracht in mei 1968 een rapport over Griekenland uit aan de Raadgevende Vergadering van de Raad van Europa. Oefende hevige kritiek uit op het kolonelsregime, waarna die Raad Griekenland scherp veroordeelde en in 1969 overging tot schorsing als lid van de Raad van Europa. Na zijn pleidooien in november 1970 en september 1971 nam de NAVO-assembée een resolutie aan over herstel van de democratie. Na de val van het Griekse kolonelsregime in 1974 werd in Athene een straat naar hem genoemd.
- Was in april 1971 in het alternatieve kabinet-Den Uyl/Van Mierlo/Aarden minister van Buitenlandse Zaken
- Had een bijzonder slechte relatie met PvdA-voorzitter André van der Louw, die hem onder meer veel te gematigd vond
- Was in november 1972 kandidaat-bewindsman voor Buitenlandse Zaken in het deelkabinet Den Uyl/Van Mierlo
- Was zowel in 1982 als in 1985 kandidaat voor de post van Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen, maar met name verzet van de regering van de VS verhinderde een benoeming
- Zette zich als Hoge Commissaris inzake de Nationale minderheden van de OVSE onder meer in voor het tegengaan van spanningen in Estland, Letland, Kosovo, Oekraïne en Macedonië en voor de positie van minderheden en van Roma en Sinti in Hongarije en Roemenië.
- Werd in januari 1999 door de Nederlandse regering voorgedragen voor de Nobel Vredesprijs
- Voerde begin 2001 namens de regering besprekingen met Jorge Zorreguieta over de onwenselijkheid van diens aanwezigheid bij het huwelijk van zijn dochter Máxima en prins Willem Alexander
- Werd op 28 april 2011 herdacht in de Tweede Kamer. Namens het kabinet sprak daarbij minister-president Rutte.
uit de privésfeer
- Zijn ouders scheidden in februari 1937. Zijn vader hertrouwde in april 1937. Hij groeide op bij zijn moeder.
- C. Joh. Kievit, schrijver van de kinderboeken over Dik Trom, was zijn oudoom
- Zijn schoonvader, mr. P.J. de Kanter, was directeur juridische zaken bij de Raad van Europa te Straatsburg
verkiezingen
- Werd in 1960 tot Eerste Kamerlid gekozen door Groep IV: Zuid-Holland
woonplaats(en)/adres(sen)
- Voorschoten, Veurseweg 20, tot 1937
- Leiden, vanaf 1937
- Leiden, Thorbeckestaat 5, tot september 1953
- Amsterdam, Meerhuizenplein, van 1953 tot 1957
- Amsterdam, Esther de Boer van Rijkstraat 172, van 1957 tot 1962
- 's-Gravenhage, Nijelantstraat 2, van 1962 tot augustus 1977
- Voorschoten, Wilgenlaan 3, van augustus 1977 tot 1 november 1977
- 's-Gravenhage, Van Kijfhoeklaan 108, vanaf 1 november 1977 (nog in 1982)
- New York (VS), Beekman Place 1, van 1983 tot 1986
- 's-Gravenhage, Lubeckstraat 138, vanaf 1986
ridderorden
- Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, 5 december 1966
- Commandeur in de Orde van Oranje-Nassau, 11 april 1978
- Grootofficier in de Orde van Oranje-Nassau, 9 september 1982
buitenlandse onderscheidingen
diverse buitenlandse onderscheidingen, waaronder het Grootkruis in de Ere-orde van de Palm van Suriname, Knight Commander of the Order of Saint Michael en Saint George (G.Br.) en het Grootkruis in de Orde van de Phoenix van Griekenland (wegens verdiensten in de strijd tegen het Griekse kolonelsregime)
overige onderscheidingen en prijzen
- eremedaille voor voortvarendheid en vernuft Huisorde van Oranje, 19 september 1974
- Four Freedom Award, 1982
- Helène de Montignyprijs, december 1991 (vanwege verdienste op het gebied van de mensenrechten)
- Geuzenpenning, 1993
- dr. J.P. van Praagprijs (van het Humanistisch Verbond), 1 juni 1993
- Wateler-Vredeprijs, 30 oktober 1996
- Ridder in de Huisorde van de Gouden Leeuw van Nassau, 31 augustus 1999 (Generaal Snijders was in 1919 de vorige Nederlander die deze orde kreeg)
- Prijs van het Vrije Woord, 17 november 2007 (van Perscentrum Nieuwspoort en de gemeente Den Haag)
verenigingen, sociëteiten, genootschappen etc.
- lid Leidse studentenvereniging "Minerva" (tijdens studie)
- lid Democratisch-Socialistische Studenten Vereniging "Politeia"
Publicaties van/over
lijst van publicaties
- "Hulp aan ontwikkelingslanden" (rapport voor het Koos Vorrinkinstituut, 1963)
- "Politiek en vrede" (rapport PvdA-commissie)
literatuur/documentatie
- F. van der Molen, "Wie is Wie in de Tweede Kamer?" (1970)
- Haagsche Courant, 8 juni 1974
- De Tijd, 28 januari 1977
- M. Kuitenbrouwer, "Een realistische idealist", in: D. Hellema e.a. (red.), "De Nederlandse ministers van Buitenlandse Zaken in de twintigste eeuw" (1999)
- Anet Bleich, "'Gentleman' Van der Stoel streed geduldig, maar vastberaden voor vrijheid", De Volkskrant, 24 april 2011
- Karen Zandbergen, "Voorvechter van mensenrechten. In memoriam Max van der Stoel 1924-2011", Trouw, 26 april 2011
- Matthijs Smits, "Stille diplomaat was dé man voor complexe missies. Max van der Stoel 1924-2011", Het Financieele Dagblad, 26 april 2011
- Herman Amelink, "Geboren als minister, getogen als bemiddelaar. Max van der Stoel (1924-2011)", NRC Handelsblad, 26 april 2011
- Frans Timmermans, "Altijd hoffelijk en diplomatiek, maar keihard", NRC Handelsblad, 26 april 2011
- P.H. Kooijmans, "Publiek welzijn als politiek misse. Max van der Stoel (1924-2011)", in: Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2011, 151
- A. Bleich, "De stille diplomaat. Max van der Stoel 1924-2011" (2018)
archivalia via site Nationaal Archief
vindplaatsen en beschrijvingen verzameld door het Nationaal Archief
Familie/gezin
huwelijk/samenlevingsvorm
gehuwd te Leiden, 11 juli 1953 (huwelijk ontbonden 14 februari 1979)
echtgeno(o)t(e)/partner
M.J.A. de Kanter, Maria Johanna Aritia (Annemarieke)
kinderen
1 zoon en 4 dochters
vader
Dr. M. van der Stoel, Martinus
geboorteplaats en/of -datum
Wassenaar, 13 mei 1897
beroep vader
huisarts te Voorschoten
moeder
A.A.H. Veldhuijzen van Zanten, Anneke Anna Hendrika
geboorteplaats en/of -datum
Lisse, 18 juni 1897
stiefmoeder
H. de Roos, Hedwig
beroep grootvader (vaderskant)
- boer (zelfstandig)
- taxateur
beroep grootvader (moederskant)
bollenkweker en -handelaar
familierelaties
