Dr. J.E. (Jan) de Quay

foto Dr. J.E. (Jan) de Quay
bron: Katholiek Documentatiecentrum, Nijmegen

Katholieke hoogleraar psychologie, die tussen 1959 en 1963 het eerste naoorlogse kabinet zonder socialisten leidde. Kreeg in 1940 landelijke bekendheid als leider van de (omstreden) Nederlandse Unie. Werd aan het einde van de oorlog minister van Oorlog en daarna Commissaris van de Koningin in Noord-Brabant. Bevorderde in laatstgenoemde functie de industrialisatie van die provincie. Na een moeizame formatie in 1959 leider van een confessioneel-liberaal kabinet. Verklaarde nadien bij meerdere gelegenheden premier 'tegen wil en dank' te zijn. Was wel een goed teamleider en werd tamelijk populair. Keerde in 1963 desondanks niet terug als premier. Wilde slechts vicepremier onder Zijlstra worden, maar de KVP gaf de voorkeur aan een katholieke premier. Werd in 1963 wel Eerste Kamerlid, maar zag daar af van het fractievoorzitterschap. Vicepremier en minister van Verkeer in het interimkabinet-Zijlstra.

KVP, RKSP
in de periode 1945-1969: lid Eerste Kamer, minister, minister-president, viceminister-president, Commissaris van de Koning(in)

Inhoudsopgave van deze pagina:


1.

Voornamen (roepnaam)

Jan Eduard (Jan)

2.

Personalia

geboorteplaats en -datum
's-Hertogenbosch, 26 augustus 1901

overlijdensplaats en -datum
Beers (N.Br.), 4 juli 1985

3.

Partij/stroming

partij(en)
KVP (Katholieke Volkspartij), vanaf 22 december 1945

verwante partij
RKSP (Roomsch-Katholieke Staatspartij)

4.

Hoofdfuncties/beroepen (8/18)

  • voorzitter College van Algemene Commissarissen voor Landbouw, Handel en Nijverheid in de bevrijde Zuidelijke Provinciën, van 18 november 1944 tot maart 1945
  • minister van Oorlog, van 4 april 1945 tot 25 juni 1945
  • Commissaris van de Koningin in Noord-Brabant, van 1 november 1946 tot 19 mei 1959 (benoemd bij K.B. van 20 september 1946)
  • minister-president en minister van Algemene Zaken, van 19 mei 1959 tot 24 juli 1963
  • minister van Defensie ad interim, van 1 augustus 1959 tot 4 september 1959 (na het aftreden van minister Van den Bergh)
  • lid Eerste Kamer der Staten-Generaal, van 25 juni 1963 tot 22 november 1966
  • minister van Verkeer en Waterstaat en viceminister-president, van 22 november 1966 tot 5 april 1967
  • lid Eerste Kamer der Staten-Generaal, van 13 juni 1967 tot 16 september 1969

gevangenschap/internering
  • geïnterneerd gijzelaarskamp te Haaren, van juli 1942 tot december 1942
  • geïnterneerd gijzelaarskamp te Sint-Michielsgestel, van december 1942 tot 18 juni 1943

(in)formateurschap(pen) (2/3)
  • kabinetsformateur, van 14 mei 1959 tot 16 mei 1959
  • kabinetsformateur, van 5 juli 1963 tot 15 juli 1963 (poging mislukt)

U ziet een selectie van de loopbaan. In de uitgebreide versie is de gehele loopbaan in te zien.

5.

Partijpolitieke functies (0/4)

In de uitgebreide versie is een overzicht van partijpolitieke functies opgenomen.

6.

Nevenfuncties (2/37)

  • lid Commissie van Advies Rijksinkoopbureau
  • lid Raad van Commissarissen N.V. AKZO, 1970 (na fusie AKU-KZO)

afgeleide functies, presidia etc.
plaatsvervangend voorzitter bijzondere commissie voor de Grondwetsherziening (Eerste Kamer der Staten-Generaal), van 3 oktober 1968 tot 16 september 1969

U ziet een selectie van de nevenfuncties. In de uitgebreide versie is een overzicht van nevenfuncties in te zien.

7.

Opleiding

In de uitgebreide versie is een overzicht van de opleiding(en) opgenomen.

8.

Activiteiten

als parlementariër
  • Hield zich als Eerste Kamerlid vooral bezig met buitenlandse zaken

opvallend stemgedrag (0/1)

In de uitgebreide versie is een overzicht van opvallend stemgedrag opgenomen.


als minister-president
  • Tijdens het door het door geleide kabinet kwam het conflict tussen Nederland en Indonesië over Nieuw-Guinea tot volle uitbarsting; uiteindelijk werd ingestemd met overdracht van Nieuw-Guinea onder toezicht van de Verenigde Naties aan Indonesië
  • Tijdens zijn kabinetsperiode was er sprake van hoogconjunctuur. Het stelsel van de geleide loonpolitiek werd vervangen door een vrijere, per bedrijfstak gedifferentieerd loonbeleid. De vakbeweging wist in diverse bedrijfstakken loonstijgingen af te dwingen. Daarnaast werden in 1960 de ambtenarensalarissen met 6% verhoogd. Tevens werd in vele sectoren besloten tot arbeidstijdverkorting via de invoering van een vrije zaterdag. De toegenomen groei leidde tot krapte op de arbeidsmarkt. In 1960 werd daarom vergunning vergeven voor de komst van Italiaanse gastarbeiders; later gevolgd door arbeiders uit Spanje. De economische vooruitzichten werden nog meer begunstigd door de vondst van aardgas bij Slochteren en in Drenthe in 1960 en 1961.

als bewindspersoon (beleidsmatig)
  • Benoemde in 1945 een nieuwe Generale Staf als voorbereiding van de uitzending van een expeditieleger naar Nederlands-Indië
  • Benoemde in 1945 mr. L. Enthoven tot directeur van het Bureau Nationale Veiligheid

als bewindspersoon (wetgeving)
  • Bracht in 1967 als minister van Verkeer en Waterstaat de wet tot opheffing van het Zuiderzeefonds in het Staatsblad (Stb.97)

als (in)formateur (2/3)
  • Kreeg op op 14 mei 1959 de opdracht tot het vormen van een kabinet dat zou mogen rekenen op een vruchtbare samenwerking met de volksvertegenwoordiging. Op basis van door informateur Beel bereikte overeenstemming over de portefeuilleverdeling kon hij op 16 mei de opdracht aanvaarden.
  • Kreeg op 5 juli 1963 de opdracht tot het vormen van een kabinet dat zich verzekerd kon achten van een vruchtbare samenwerking met de volksvertegenwoordiging. Op basis van tijdens de informatie-Beel tussen de fractievoorzitters van KVP, VVD, ARP en CHU bereikte overeenstemming over programma ('het Akkoord van Wassenaar') en portefeuilleverdeling zocht hij kandidaat-ministers. Nadat de KVP had geweigerd in te stemmen met Zijlstra als minister-president (waarbij hijzelf vicepremier zou worden) werd aangestuurd op vorming van een kabinet-Marijnen. Uit een geschil over de financiering van de sociale zekerheid tussen de kandidaat-ministers Veldkamp, Andriessen en Witteveen bleek dat er onvoldoende basis was voor de vorming van kabinet. De Quay vroeg hierna op 15 juli ontheffing van zijn opdracht.

U ziet een selectie van activiteiten. In de uitgebreide versie is het gehele overzicht van activiteiten in te zien.

9.

Wetenswaardigheden

algemeen (3/12)
  • Sprak zich op 5 september 1960 op een cocktailparty voor buitenlandse journalisten uit voor internationalisering van de kwestie-Nieuw-Guinea, via een door de VN in te stellen trustschap. Dit standpunt werd echter niet gedeeld door minister Luns en hij moest kort daarna erkennen dat het regeringsbeleid inzake Nieuw-Guinea ongewijzgd was.
  • In december 1960 ontstond na het aannemen van een motie-Van Aartsen over het aantal te bouwen woningwetwoningen een kabinetscrisis. Dankzij de oudejaarsconference van Wim Kan met het lied "Lijmen Jan, lijmen Jan" werd zijn populariteit vergroot. De crisis werd begin januari 1961 al opgelost na een geslaagde bemiddelingspoging van W.F. de Gaay Fortman.
  • Wist zich te ontwikkelen tot een goed teamleider van het kabinet, wat zijn politieke onervarenheid compenseerde

uit de privésfeer (3/4)
  • Een dochter van hem was gehuwd met een zoon van J.B.G.M. ridder de van der Schueren, Commissaris der Koningin in Overijssel
  • Jeanne Geldens, particulier secretaresse van koningin, later prinses Wilhelmina, was een huisvriendin van de familie
  • Zijn vader, R.B.A.N. de Quay, was generaal

anekdotes en citaten
  • Toen in de nacht van 31 janauri op 1 februari 1953 burgemeester Cor van der Hooft van Willemstad hem telefonisch waarschuwde voor een dreigende watersnoodramp, zei hij tegen hem: 'Ga maar weer rustig slapen."
  • Toen zijn kabinet in december 1960 viel over het bouwbeleid schreef hij in zijn dagboek: "Ik voel me innerlijk overgelukkig en dankbaar, dat ik er af ben. God zij geloofd en gedankt."
  • Hoewel hij na de oorlog als oud-leider van de Nederlandse Unie en als minister-president door de linkerzijde hard werd aangepakt, was hij niet eenkennig. In 1979 trof het een bezoeker op zijn boerderij in Beers, dat er een portretfoto van de socialist Suurhoff op de schoorsteenmantel stond en op tafel lag "Omzien in verwondering" van Annie Romein-Verschoor.

verkiezingen
  • Werd in 1963 tot Eerste Kamerlid gekozen door Groep I: Noord-Brabant, Zeeland, Utrecht en Limburg

niet-aanvaarde politieke functies
  • minister van Binnenlandse Zaken, bezitsvorming en Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie, september 1956 (geweigerd)
  • fractievoorzitter KVP Eerste Kamer der Staten-Generaal (was in juni 1963 als zodanig gekozen, maar zag, nadat hij in oktober terugkeerde van een wereldreis, alsnog af van die functie)

U ziet een selectie van wetenswaardigheden. In de uitgebreide versie is een overzicht van wetenswaardigheden opgenomen.

10.

Familie/gezin

In de uitgebreide versie zijn, indien bekend, de familierelaties opgenomen.

11.

Uitgebreide versie

In het digitale biografisch archief van PDC, partner van het Montesquieu Instituut, is een uitgebreide versie van deze pagina aanwezig met bijvoorbeeld partijpolitieke functies, maatschappelijke nevenfuncties, opleiding en wetenswaardigheden. Laat het ons weten als u daar belangstelling voor heeft.


Op bovenstaande tekst en gegevens zijn auteursrechten van PDC van toepassing; overname, in welke vorm dan ook, is zonder expliciete goedkeuring niet toegestaan. Ook de afbeeldingen zijn niet rechtenvrij.

De biografieën betreffen vooral de periode waarin iemand politiek en bestuurlijk actief is of was. PDC ontvangt graag gemotiveerde aanvullingen of correcties.