Mr. P.S. (Pieter) Gerbrandy

foto Mr. P.S. (Pieter) Gerbrandy
bron: Rijksvoorlichtingsdienst

Fries, jurist, hoogleraar, maar bovenal oorlogspremier. Was gedeputeerde in Friesland en hoogleraar handels- en procesrecht aan de VU en al in 1929 kandidaat-minister. Trad in 1939 tegen de zin van zijn partij toe tot het tweede kabinet-De Geer en werd in september 1940 door de koningin aangezocht als premier, omdat hij, anders dan De Geer, onvoorwaardelijk streed voor herwinning van de vrijheid. Inspireerde vanuit Londen met zijn kenmerkende stemgeluid in radiopraatjes het verzet. Trad als premier vaak zonder overleg met collega's op, hetgeen tot de nodige conflicten leidde. Na de oorlog was hij fel opposant tegen de Indiëpolitiek van de kabinetten-Drees. Trok zich als Kamerlid vaak weinig aan van de lijn die door de fractie was uitgestippeld. Zette zich sterk in voor een gelijkwaardige positie van de Friese taal. Solist, eigengereid, maar ook standvastig en oprecht.

ARP
in de periode 1939-1959: lid Tweede Kamer, minister

Inhoudsopgave van deze pagina:


1.

Voornamen (roepnaam)

Pieter Sjoerds (Pieter)

2.

Personalia

geboorteplaats en -datum
Goënga (gem. Wymbritseradeel, Frl.), 13 april 1885

overlijdensplaats en -datum
's-Gravenhage, 7 september 1961

begraafplaats en -datum
's-Gravenhage, begraafplaats Oud Eik en Duinen, 12 september 1961

3.

Partij/stroming

partij(en)
ARP (Anti-Revolutionaire Partij)

4.

Hoofdfuncties/beroepen (10/16)

  • hoogleraar handelsrecht, burgerlijk procesrecht en faillissementsrecht, Vrije Universiteit te Amsterdam, van 26 september 1930 tot 10 augustus 1939
  • minister van Justitie, van 10 augustus 1939 tot 21 februari 1942
  • voorzitter van de ministerraad, van 3 september 1940 tot 25 juni 1945
  • minister van Koloniën ad interim, van 17 november 1941 tot 21 februari 1942 (na het aftreden van minister Welter)
  • minister van Koloniën, van 21 februari 1942 tot 21 mei 1942
  • minister voor Algemene Oorlogsvoering van het Koninkrijk, van 21 mei 1942 tot 25 juni 1945
  • minister van Justitie ad interim, van 23 februari 1945 tot 25 juni 1945
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 27 juli 1948 tot 3 juli 1956
  • lid commissie van onderzoek buitenlandse perspublicaties over het Hof, van 28 juni 1956 tot 24 augustus 1956 (samen met Beel en Tjarda van Starkenborgh Stachouwer)
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 23 oktober 1956 tot 20 maart 1959

ambtstitel
  • minister van staat, van 5 april 1955 tot 7 september 1961

(in)formateurschap(pen)
  • belast met de reconstructie van het kabinet, van 1 juli 1941 tot 26 juli 1941 (in Londen)
  • kabinetsformateur, van 8 februari 1945 tot 22 februari 1945 (in Londen)

U ziet een selectie van de loopbaan. In de uitgebreide versie is de gehele loopbaan in te zien.

5.

Partijpolitieke functies (0/2)

In de uitgebreide versie is een overzicht van partijpolitieke functies opgenomen.

6.

Nevenfuncties (2/27)

  • lid Nederlandse delegatie naar de Tweede Conferentie van parlementsleden uit de NAVO-landen, van 19 november 1956 tot 23 november 1956
  • lid Raad van Beheer N.V. dok- en scheepsbouw-maatschappij "Verolme", van januari 1955 tot 7 september 1961

afgeleide functies, presidia etc.
  • voorzitter begrotingscommissie voor Justitie (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 29 september 1949 tot 15 september 1950
  • tweede ondervoorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 3 februari 1953 tot 3 juli 1956 (gekozen als opvolger van Mr. Terpstra)

comités van aanbeveling, erefuncties etc.
  • erevoorzitter Vereniging voor Christelijke Schoolonderwijs te Sneek, vanaf 1930
  • lid erecomité tot huldiging van Pieter Jelles Troelstra

U ziet een selectie van de nevenfuncties. In de uitgebreide versie is een overzicht van nevenfuncties in te zien.

7.

Opleiding

In de uitgebreide versie is een overzicht van de opleiding(en) opgenomen.

8.

Activiteiten

als parlementariër (2/3)
  • Interpelleerde op 21 december 1950 de ministers s'Jacob en Van Maarseveen over de repatriëring van ex-KNIL-militairen (met name Ambonezen)
  • Interpelleerde op 16 maart 1955 minister-president Drees over het vervoer van troepen door de Koninklijke Parketvaart Maatschappij

opvallend stemgedrag (0/8)

In de uitgebreide versie is een overzicht van opvallend stemgedrag opgenomen.

9.

Wetenswaardigheden

algemeen (3/23)
  • Werd op 12 februari 1953, na het overlijden van Mr. J. Terpstra, benoemd tot tweede ondervoorzitter van de Tweede Kamer. Werd in september 1953, 1954 en 1955 als derde op de voordracht voor het Tweede Kamervoorzitterschap geplaatst.
  • Werd in 1956 opnieuw Tweede Kamerkandidaat na een voorkeursactie voor hem in de ARP. De partijleiding vond hem te solistisch.
  • Liet zich in juni 1956 vanwege zijn lidmaatschap van het driemanschap dat de Greet Hofmansaffaire onderzocht niet beëdigen als Tweede Kamerlid

uit de privésfeer (3/6)
  • In de hal van het Tweede Kamergebouw staat een borstbeeld van hem
  • Zijn schoonvader, Johannes Cornelis Sikkel, was predikant
  • Zijn vader was 14 jaar wethouder van Wymbritseradeel en lid van Provinciale Staten van Friesland (1892-1904)

anekdotes en citaten (3/4)
  • Zei op 4 september 1944 in een radiotoespraak: "Nu de geallieerde legers in hun onweerstaanbare opmars de Nederlandse grens overschreden hebben, wil ik u, uit naam van ons allen, hartelijk welkom toeroepen op onze vaderlandse bodem." Hij ontketende daarmee 'Dolle Dinsdag'. Feitelijk stond in de door Radio Oranje-medewerker Van den Broek overhandigde tekst 'de Nederlandse grens genaderd'. Gerbrandy maakte daar zelf - op grond van onbevestigde berichten - van: 'de Nederlandse grens overschreden'.
  • Toen de socialistische minister Albarda zich er bij hem over beklaagde dat Gerbrandy geen overleg had gepleegd over het afkondigen van de spoorwegstaking in bezet Nederland, zei hij: "Maar Albarda, jullie waren in 1903 toch ook al voor staken?".
  • Als functionerend Tweede Kamervoorzitter sprak hij op 14 december 1953 tijdens een Tweede Kamervergadering die na middernacht werd voorgezet de woorden: "Wie flauw wil vallen, valle flauw." [de woorden staan overigens niet in de Handelingen]

verkiezingen
  • Stond in 1918 bij de Tweede Kamerverkiezingen op een onverkiesbare plaats op de ARP-kandidatenlijst in de kieskring XIV t/m XVII (Overijssel, Noord)
  • Was in 1948 en 1952 bij de Tweede Kamerverkiezingen derde op de ARP-kandidatenlijst

niet-aanvaarde politieke functies
  • lid Eerste Kamer, september 1937 (na het niet aannemen van zijn benoeming door T. Nauta, H.W. van Marle en S. Sijtsma; de vacature werd vervuld door R.H. Woltjer)
  • Commissaris van de Koningin in Friesland, 1945

pseudoniemen, bij-, koos- en schuilnamen
  • "De rode advocaat"
  • "The Walrus"
  • "Sherrybrandy" (bijnaam die Churchill hem gaf)

U ziet een selectie van wetenswaardigheden. In de uitgebreide versie is een overzicht van wetenswaardigheden opgenomen.

10.

Familie/gezin

In de uitgebreide versie zijn, indien bekend, de familierelaties opgenomen.

11.

Uitgebreide versie

In het digitale biografisch archief van PDC, partner van het Montesquieu Instituut, is een uitgebreide versie van deze pagina aanwezig met bijvoorbeeld partijpolitieke functies, maatschappelijke nevenfuncties, opleiding en wetenswaardigheden. Laat het ons weten als u daar belangstelling voor heeft.


Op bovenstaande tekst en gegevens zijn auteursrechten van PDC van toepassing; overname, in welke vorm dan ook, is zonder expliciete goedkeuring niet toegestaan. Ook de afbeeldingen zijn niet rechtenvrij.

De biografieën betreffen vooral de periode waarin iemand politiek en bestuurlijk actief is of was. PDC ontvangt graag gemotiveerde aanvullingen of correcties.