J. (Jan) Smallenbroek

foto J. (Jan) Smallenbroekvergrootglas

ARP-voorman uit Drenthe. In de Tweede Wereldoorlog een vooraanstaand en standvastig verzetsman. Na een korte periode in de Tweede Kamer vanaf 1946 gedeputeerde, wat hij bleef toen hij in 1956 terugkeerde in het parlement. Aanvankelijk woordvoerder maatschappelijk werk en binnenlandse zaken en vanaf 1963 fractievoorzitter, als opvolger van de zieke Van Eijsden. Als minister van Binnenlandse Zaken in het kabinet-Cals kreeg hij te maken met de gezagsproblemen in Amsterdam en met de perikelen rond het huwelijk van prinses Beatrix. Trad in 1966 af vanwege een door hem begane verkeersovertreding. Kreeg daarna een lage plaats op de kandidatenlijst en trok zich terug. Werd in 1967 staatsraad. Hardwerkende, hartelijke en loyale figuur.

ARP
in de periode 1945-1974: lid Tweede Kamer, minister, lid Raad van State

voornaam (roepnaam)

Jan (Jan)

personalia

geboorteplaats en -datum
Assen, 21 februari 1909

overlijdensplaats en -datum
Wassenaar, 29 september 1974

levensbeschouwing
Gereformeerd

partij/stroming

partij(en)
ARP (Anti-Revolutionaire Partij)

hoofdfuncties en beroepen

  • surnumerair, Dienst Registratie en Domeinen te Breda, van 1 oktober 1929 tot 1 januari 1932
  • surnumerair, Dienst Registratie en Domeinen te Assen, van 1 januari 1932 tot 1 augustus 1936
  • ontvanger, Dienst Registratie en Domeinen te Oldeberkoop (Frl.), van 1 januari 1936 tot 1 augustus 1936
  • ontvanger, Dienst Registratie en Domeinen te Elburg, van 1 augustus 1936 tot 1 januari 1941
  • lid gemeenteraad van Elburg, van 5 september 1939 tot 1 september 1941
  • wethouder van Elburg, van 5 september 1939 tot 1 september 1941 (tevens locoburgemeester)
  • ontvanger, Dienst Registratie en Domeinen te Assen, van 1 januari 1941 tot 1 september 1945
  • inspecteur van 's Rijksbelastingen te Assen, van 1 september 1945 tot 1947 (vanaf 1946 op non-actief; sinds 1947 rang: hoofdinspecteur)
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 20 november 1945 tot 4 juni 1946
  • lid Provinciale Staten van Drenthe, van 19 juni 1946 tot 14 april 1965
  • lid Gedeputeerde Staten (belast met vervoer, economische zaken en volksgezondheid) van Drenthe, van 19 juni 1946 tot 14 april 1965
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 6 november 1956 tot 14 april 1965
  • waarnemend fractievoorzitter ARP Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 24 juli 1963 tot 15 september 1964 (vanwege ziekte van H. van Eijsden en na diens overlijden)
  • fractievoorzitter ARP Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 15 september 1964 tot 14 april 1965
  • minister van Binnenlandse Zaken, van 14 april 1965 tot 1 september 1966
  • lid Raad van State, van 1 september 1967 tot 29 september 1974 (benoemd bij K.B. van 18 juli 1967)

gevangenschap/internering
  • geïnterneerd gevangenis Weteringschans te Amsterdam, vanaf 12 januari 1944
  • geïnterneerd strafgevangenis te Scheveningen, tot mei 1945

partijpolitieke functies

  • lid bestuur ARP-kiesvereniging te Elburg, van 1936 tot januari 1941
  • lid 'Junioren Convent' ARP (tijdens de bezetting)
  • lid bestuur ARP Statenkring Drenthe, vanaf 1945
  • lid Centraal Comité van ARP-kiesverenigingen, van 1945 tot 1956
  • plaatsvervangend fractiesecretaris ARP Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 20 november 1945 tot juni 1946
  • lid Raad van Beheer Dr. Abraham Kuyperstichting, omstreeks 1955
  • ondervoorzitter Centraal Comité van ARP-kiesverenigingen, van 25 mei 1956 tot juli 1963
  • voorzitter Dr. Abraham Kuyperstichting, van januari 1967 tot 29 september 1974
  • vicevoorzitter redactie "Antirevolutionaire Staatkunde", orgaan van de Dr. Abraham Kuyperstichting, van 1969 tot 1974
  • voorzitter ARP-commissie 'Evangelie en Politiek', 1970

lijsttrekkerschap etc.
  • In 1946 nummer 15 op de ARP-kandidatenlijst bij de Tweede Kamerverkiezingen (werd niet herkozen)
  • lijstaanvoerder ARP Tweede Kamerverkiezingen 1963 (kieskringen Tilburg, 's-Gravenhage, Middelburg, Groningen en Assen), van 1 februari 1963 tot 15 mei 1963

nevenfuncties

  • voorzitter "Stichting 1940-1945", vanaf 1945 (nog in 1966)
  • lid Raad van Beroep voor de perszuivering, van 1946 tot mei 1948 (nam ontslag uit onvrede over de houding van de meerderheid tegenover de pers)
  • voorzitter Raad van Commssarissen N.V. Waterleidingmaatschappij Drenthe, van 17 juli 1946 tot 14 april 1965
  • lid Raad van Commissarissen N.V. IJsselcentrale
  • lid Raad van Commissarissen N.V. Gronings-Drentse Spoorwegmaatschappij
  • lid Raad van Commissarissen N.V. Drentse Kanaalmaatschappij
  • lid adviescommissie Verzetsdaden
  • lid Buitengewone Pensioenraad
  • voorzitter Commissie van Advies en Bijstand, Arbeid Gezinsoorden en Internaten, omstreeks 1958
  • lid Pacificatiecommissie voor de omroepkwestie, van 24 december 1963 tot 1965

afgeleide functies, presidia etc.
  • lid Commissie onderzoek (defensie)materieel aanschaffingsbeleid (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 3 juni 1958 tot oktober 1960
  • ondervoorzitter bijzondere commissie voor de ontwerp-Algemene Bijstandswet (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 4 oktober 1962 tot april 1963
  • lid Huishoudelijke Commissie (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van juni 1963 tot 14 april 1965
  • voorzitter bijzondere commissie voor het wetsontwerp verruiming gemeentelijke belastinggebied (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 2 juli 1963 tot 14 april 1965
  • lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van september 1963 tot 14 april 1965
  • lid afdeling Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (Raad van State)
  • lid afdeling Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (Raad van State)
  • lid afdeling geschillen van bestuur (Raad van State), vanaf 1 september 1967

comités van aanbeveling, erefuncties etc.
erelid Vereniging van ex-politieke gevangenen

opleiding

voortgezet onderwijs
  • h.b.s.-b, Rijks Hogere Burgerschool te Assen, tot juli 1927

hoger beroepsonderwijs
  • belastingopleiding voor registratie te Kampen en Arnhem, van 1927 tot 1929
  • notariaat te 's-Gravenhage, van 1929 tot september 1931

activiteiten

als parlementariër
  • Hield zich in de Tweede Kamer vooral bezig met maatschappelijk werk, binnenlandse zaken, sociale zaken en ambtenarenzaken

als bewindspersoon (beleidsmatig)
  • Kreeg als minister te maken met de gezagsproblemen in Amsterdam, onder andere rond het huwelijk van prinses Beatrix en daarna, in juni 1966, bij protesten van bouwvakkers vanwege korting van twee procent op hun vakantiebonnen. Bij deze laatste gebeurtenis was een dode te betreuren (overigens vermoedelijk vanwege een hartstilstand). Deze gezagscrisis, mede ontstaan door gebrek aan overleg tussen burgemeester Van Hall en hoofdcommissaris H.J. van der Molen, leidde op 16 juli 1966 tot het verlenen van eervol ontslag aan de hoofdcommissaris. Naar aanleiding van de gezagscrisis stelde hij samen met minister Samkalden de commissie-Enschedé in, die de openbare-ordeproblemen in de hoofdstad moest onderzoeken.
  • Stelde in 1966 een adviescommissie in over (afschaffing van) de opkomstplicht bij verkiezingen
  • Legde op 16 juni 1966 samen met minister Samkalden in de Tweede Kamer een verklaring af over de rellen in Amsterdam. Zij zetten in een brief het beleid uiteen over de aan Amsterdam verleende politionele bijstand. (8.637)
  • Belangrijke benoemingen tijdens zijn ministerschap: Van Aartsen (ARP, Commissaris van de Koningin in Zeeland); Berger (PvdA, burgemeester van Groningen)

als bewindspersoon (wetgeving)
  • Bracht in 1965 een wet tot gemeentelijke herindeling van het eiland Goeree-Overflakkee in het Staatsblad, waarbij het aantal gemeenten werd teruggebracht van dertien naar vier. Het voorstel was in 1964 ingediend door zijn voorganger Toxopeus. (7.933)
  • Bracht in 1965 een wijziging van de Kieswet en de Gemeentewet in het Staatsblad (Stb. 547), waarbij, overeenkomstig de herziene Grondwet, de verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd van 23 naar 21 jaar werd geregeld. Tevens wordt het stemmen bij volmacht verruimd en wordt de mogelijkheid om machinaal te stemmen geïntroduceerd. Voor deelname aan de Staten- en gemeenteraadsverkiezingen wordt een waarborgsom ingevoerd voor nog niet-vertegenwoordigde partijen. (7.940)
  • Bracht in 1966 de Algemene Burgerlijke Pensioenwet in het Staatsblad (Stb. 6). Deze verving de Pensioenwet 1922 en de Spoorwegpensioenwet. De drempeltijd van een half jaar alvorens een ambtenaar onder de Pensioenwet valt, vervalt. Op basis van de wet wordt ambtenaren en hun nabestaanden een welvaartsvast pensioen gegarandeerd. Als financieringsstelsel blijft kapitaaldekking gehandhaafd: tijdens de actieve dienst worden bedragen gereserveerd voor de pensioenen. De door de Kroon benoemde directie van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds wordt belast met het fondsbeheer. Een Raad van Toezicht voert hierop repressief toezicht uit. Er wordt een mogelijkheid voor functioneel leeftijdsontslag ingevoerd onder de 65 jaar. Hij verzette zich met succes tegen een amendement-Corver (VVD) tot invoering van een weduwnaarspensioen. Het voorstel was in 1965 ingediend door zijn voorganger Toxopeus. (7.980)
  • Bracht in 1966 een wet tot gemeentelijke herindeling van Walcheren tot stand, waarbij het aantal gemeenten werd teruggebracht van negentien naar negen en Middelburg en Vlissingen gebiedsuitbreiding kregen. Het wetsvoorstel was in 1962 ingediend door minister Toxopeus. (6.950)
  • Bracht in 1966 samen met de ministers Suurhoff en Vondeling de Wet Uitkeringen Wegen (Stb. 367) tot stand. Hiermee werd de financiering geregeld van de aanleg en het onderhoud van secundaire en tertiaire wegen en van niet-planwegwegen door provincies en gemeenten. Er kwam een verdeelsleutel op grond waarvan de provincies een bedrag uitgekeerd kregen. Het wetsvoorstel was in 1961 ingediend door de ministers Korthals, Toxopeus en Zijlstra. (6.294)

wetenswaardigheden

algemeen
  • In 1929 medeoprichter van de ARJA (Anti-Revolutionaire Jongeren Afdeling)
  • Trad af, nadat hij in opspraak was gekomen door een in de nacht van 15 op 16 juli 1966 door hem veroorzaakte aanrijding met geparkeerde auto nabij zijn woning aan de Van Hoeystraat in Den Haag, die hij pas de volgende ochtend had gemeld aan de eigenaar. De 'affaire' werd vooral breed uitgemeten in "De Telegraaf". Werd op 20 september 1966 tot een boete van f 200,- of 40 dagen hechtenis veroordeeld.
  • Werd in 1966 door de ARP op een onverkiesbare plaats gezet op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer en trok zich toen terug uit de politiek

uit de privésfeer
  • Weigerde in 1941 als een van de weinige ambtenaren de zogenaamde "Ariër-verklaring" te ondertekenen
  • lid illegale "Trouw"-groep tijdens de Duitse bezetting
  • Werd als "Toteskandidat" opgesloten in het "Oranje-Hotel" te Scheveningen
  • Zat tussen april 1942 en 1944 ondergedoken
  • Zijn vader was architect en aannemer
  • Zijn zoon Bert was burgemeester van resp. Harmelen, Waddinxveen en Smallingerland

anekdotes en citaten
  • Nam in de kamerbanken de vele dossiers door waarmee hij als gedeputeerde van Drenthe te maken had
  • Baarde in juni 1966 tijdens het Kamerdebat over de rellen in Amsterdam opzien door mee te delen dat hij een verklaring van hoofdcommissaris Van der Molen van Amsterdam over diens ontslag - bij gebrek aan papier - had genoteerd op de achterzijde van een sigarendoosje.

niet-aanvaarde politieke functies
  • lid Tweede Kamer, september 1966 (vacature-Elfferich; hij wilde eerst de gerechtelijke uitspraak over zijn verkeersovertreding afwachten)

pseudoniemen, bij-, koos- en schuilnamen
  • "de Keurvorst van Drenthe" (bijnaam als gedeputeerde)
  • Van Andel (schuilnaam in verzet)

woonplaats(en)/adres(sen)
  • Assen, tot 1927
  • Arnhem, omstreeks 1931
  • Assen, Parkstraat 14, omstreeks 1945 en nog in 1956
  • Assen, Iepenlaan 5, omstreeks 1964 tot september 1965
  • 's-Gravenhage, Van Hoeylaan 35, vanaf september 1965
  • Wassenaar, Wittenburgerweg 112, omstreeks 1973

ridderorden
Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, 29 april 1953

publicaties/bronnen

literatuur/documentatie
W. Slagter, "Smallenbroek, Jan (1909-1974)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel III, 547

Biografisch Woordenboek(en)
biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland

familie/gezin

huwelijk/samenlevingsvorm
  • gehuwd te Assen, 18 april 1935 (echtgenote overleden 9 november 1940)
  • gehuwd (tweede huwelijk) te Assen, 11 juli 1945

echtgeno(o)t(e)/partner
J.H. Bunning, Janna Hanna

2e echtgeno(o)t(e)/partner
A.W. Stoker, Antje Willemina

kinderen
  • 1 zoon en 2 dochters (uit eerste huwelijk)
  • 2 zoons en 1 dochter (uit tweede huwelijk)

vader
A. Smallenbroek, Albert

geboorteplaats en/of -datum
Veenhuizen (gem. Norg), 5 januari 1880

moeder
G. Vos, Grietje

geboorteplaats en/of -datum
Smilde, 12 mei 1884

beroep grootvader (vaderskant)
architect

beroep grootvader (moederskant)
schipper

Bovenstaande gegevens zijn ontleend aan het biografisch archief van het Parlementair Documentatiecentrum (PDC) van de Universiteit Leiden en betreffen vooral de periode waarin iemand politiek en bestuurlijk actief is of was.
Aanvullingen en gemotiveerde correcties ontvangt PDC graag. U kunt hiervoor de "reageer-keuze" aan de rechterzijde van deze pagina gebruiken of uw aanvullingen per post sturen naar PDC, antwoordnummer 10801, 2501 BW Den Haag of per email aan info@biografieen.com.