Jhr.Mr. A.F. de Savornin Lohman

foto Jhr.Mr. A.F. de Savornin Lohmanvergrootglas

Protestants politicus; voorman van de christelijk-historischen. Aristocratische, maar ook temperamentvolle Groninger die driftig kon reageren en zich soms zeer scherp uitliet tegen politieke tegenstanders. Stond echter wel open voor argumenten van anderen. Had een sterk juridische inslag bij de benadering van vraagstukken. Werd in 1879 Tweede Kamerlid voor de antirevolutionairen en bleef dat tot 1921 (onderbroken door een kort ministerschap in het kabinet-Mackay en enige jaren in de Eerste Kamer). Brak samen met Kuyper met de Hervormde Kerk, maar keerde zich later af van de antirevolutionaire voorman. Van 1884 tot een conflict in 1896 hoogleraar aan de VU. Voor- en nadien rechter. Als vooraanstaand, invloedrijk staatsman was hij tot op hoge leeftijd één van de belangrijkste adviseurs van koningin Wilhelmina.

antirevolutionair , Vrij-AR , CHP , CHU , ARP
in de periode 1879-1921: lid Tweede Kamer, fractievoorzitter TK, lid Eerste Kamer, minister, minister van staat

Voornamen

Alexander Frederik

Personalia

geboorteplaats en -datum
Groningen, 29 mei 1837

overlijdensplaats en -datum
's-Gravenhage, 11 juni 1924

levensbeschouwing
  • Waals Hervormd
  • Nederlands Hervormd, van 1 juli 1877 tot 1886
  • Dolerend, van 1886 tot 1892
  • Gereformeerd, vanaf 1892

Partij/stroming

partij(en)
  • ARP (Anti-Revolutionaire Partij), tot 31 januari 1894
  • VAR (Vrij-Antirevolutionaire Partij), van 1897 tot 16 april 1903
  • CHP (Christelijk-Historische Partij), van 16 april 1903 tot 9 juli 1908
  • CHU (Christelijk-Historische Unie), vanaf 9 juli 1908

Hoofdfuncties/beroepen

  • rechter Arrondissementsrechtbank te Appingedam, van 1 januari 1863 tot 1 september 1866
  • rechter Arrondissementsrechtbank te 's-Hertogenbosch, van 1 september 1866 tot 1 november 1872
  • raadsheer Gerechtshof te 's-Hertogenbosch, van 1 november 1872 tot 1 maart 1884
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 15 september 1879 tot 11 oktober 1884 (voor het kiesdistrict Goes)
  • hoogleraar staatsrecht, Vrije Universiteit te Amsterdam, van 17 november 1883 tot 24 februari 1890
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 17 november 1884 tot 18 mei 1886 (voor het kiesdistrict Goes)
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 14 juli 1886 tot 17 augustus 1887 (voor het kiesdistrict Goes)
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 19 september 1887 tot 27 maart 1888 (voor het kiesdistrict Goes)
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 1 mei 1888 tot 19 februari 1890 (voor het kiesdistrict Goes)
  • voorzitter antirevolutionaire Kamerclub, Tweede Kamer der Staten-Generaal, van september 1888 tot 24 februari 1890
  • minister van Binnenlandse Zaken, van 25 februari 1890 tot 21 augustus 1891
  • hoogleraar staatsrecht, Vrije Universiteit te Amsterdam, van september 1891 tot 7 oktober 1896
  • lid Eerste Kamer der Staten-Generaal, van 15 juni 1892 tot 1 februari 1894 (voor Gelderland)
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 13 februari 1894 tot 20 maart 1894 (voor het kiesdistrict Goes)
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 16 mei 1894 tot 8 februari 1921 (1894-1918 voor het kiesdistrict Goes)
  • hoofdredacteur christelijk-historisch dagblad "De Nederlander", van 16 mei 1894 tot 1 oktober 1921
  • voorzitter (vrij-)antirevolutionaire Kamerclub, Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 20 mei 1894 tot april 1903
  • voorzitter christelijk-historische Kamerclub, Tweede Kamer der Staten-Generaal, van april 1903 tot 1 juli 1908
  • fractievoorzitter CHU Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 1 juli 1908 tot 8 februari 1921

ambtstitel
  • minister van staat, van 31 augustus 1909 tot 11 juni 1924

Activiteiten

als parlementariër
  • Sprak in de Tweede Kamer over uiteenlopende onderwerpen, waarbij onderwijs, kiesrecht en justitie de voornaamste waren
  • Diende in 1888 samen met Schaepman een voorstel in tot wijziging van het Reglement van Orde. Daarvan werd het onderdeel over de mogelijkheid van het instellen van commissies van voorbereiding voor belangrijke wetsvoorstellen, aangenomen. Verder werd bepaald dat de vergaderweek op dinsdag zou beginnen.
  • Diende in 1894 een initiatiefwetsvoorstel in over een gelijke financiële regeling voor bijzonder en openbaar onderwijs bij het niet kunnen vervullen van een vacature voor onderwijzer; dit voorstel werd in 1895 wet
  • Bracht in 1900 een initiatiefwet tot stand over het jus promovendi voor bijzondere gymnasia
  • Bracht in 1902 met Kolkman (R.K.) en Heemskerk (ARP) een wetje tot stand om de lichtingen 1895 en 1896 vrij te stellen van herhalingsoefening
  • Op zijn voorstel werd in 1909 in het Reglement van Orde de mogelijkheid opgenomen om begrotings- en vaste commissies in te stellen
  • Diende in 1916 een amendement in om vrouwen niet het passief kiesrecht te verlenen. Hij vreesde dat mannelijke leden zich te veel zouden laten leiden door vrouwelijke charmes. Het amendement werd verworpen.
  • Nam in 1917 het initiatief om de bepaling uit het Reglement van Orde te schrappen, dat bij Kamerontbinding alle aanhangige werkzaamheden moesten vervallen
  • Diende in januari 1918 een initiatiefwetsvoorstel in over gelijke salarissen voor onderwijzers in het bijzonder en openbaar onderwijs; dit voorstel werd in mei 1918 door de Tweede Kamer verworpen

opvallend stemgedrag
  • Stemde in 1887 bij de grondwetsherziening met vier andere anti-revolutionairen vóór een (verworpen) amendement-Van Houten/De Ruiter Zijlker om in de Grondwet op te nemen dat de regeling van het kiesrecht aan de gewone wetgever moest worden overgelaten
  • Stemde in 1892 vóór de ontwerp-Wet op de vermogensbelasting van minister Pierson
  • Behoorde in 1901 tot de vier leden die tegen de ontwerp-Woningwet stemden
  • In 1907 stemden hij, Van Bylandt en De Geer als enigen van de rechterzijde vóór de (verworpen) begroting van Oorlog
  • Stemde in 1911 tegen de ontwerp-Steenhouwerswet, vanwege een bepaling over door de arbeidsinspectie gegeven schriftelijke voorschriften aan werkgevers. Hij achtte dit strijdig met de Grondwet.
  • Was in 1913 één van de drie leden van de rechterzijde die tegen de ontwerp-Ziektewet stemde, omdat hij tegen verplichte verzekering was
  • In 1917 stemden hij en De Geer als enigen van hun fractie tegen een motie-Marchant waarin het besluit van minister Bosboom om de Landstormklasse 1908 op te roepen, werd betreurd
  • Stemde in 1919 als enige van rechts tegen een amendement-Duymaer van Twist om de subsidie voor de Nederlandse Opera op de begroting voor Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen te schrappen

als bewindspersoon (beleidsmatig)
  • In 1891 verwierp de Eerste Kamer het door hem verdedigde wetsvoorstel tot splitsing van de meervoudige kiesdistricten in de grote steden

als bewindspersoon (wetgeving)
  • Bracht in 1890 een wet tot stand, waarin de hoge en gewichtige openbare ambten stonden vermeld die, naast het behoren tot de hoogstaangeslagenen, recht gaven op verkiesbaarheid voor de Eerste Kamer

Wetenswaardigheden

uit de privésfeer
  • Reeds in studententijd aanhanger van Groen van Prinsterer
  • Nam in september 1896 ontslag als hoogleraar na een conflict met onder andere Kuyper en nadat de Vereniging voor Hoger Onderwijs op Gereformeerde grondslag in zaal Seinpost in Scheveningen had uitgesproken dat Lohmans opvattingen onverenigbaar waren met de grondslag van de Vrije Universiteit
  • Een zoon van hem, jhr.mr. W.H. de Savornin Lohman, was hoogleraar aan de Vrije Universiteit. Hij werd in 1901 benoemd tot raadsheer in de Hoge Raad.
  • Een zoon van hem was gehuwd met een dochter van W. Hovy, AR-Eerste Kamerlid
  • Zijn broer was gehuwd met een dochter van C. Star Busmann, Tweede Kamerlid
  • Zijn vader was ontvanger van 's Rijks directe belastingen en Statenlid in Groningen; zijn schoonvader was hoogleraar geneeskunde in Groningen
  • In het Academiegebouw van de Rijksuniversiteit Groningen staat een borstbeeld van hem (vanwege zijn curatorschap)
  • Prins Hendrik was aanwezig bij zijn begrafenis

niet-aanvaarde politieke functies
  • minister (van Binnenlandse Zaken), 1901
  • lid Raad van State, 1902
  • Gouverneur-Generaal van Nederlands-Indië, 1903
  • kabinetsformateur, 1918 (geweigerd)

Publicaties/bronnen

publicaties
  • "Verantwoordelijkheid der regering ten aanzien van de jongste Kamerontbinding" (1868)
  • "Gezag en Vrijheid" (1875)
  • "De staatsschool en de Roomsche kerk" (1875) (brochure)
  • "De rechtsbevoegdheid onzer plaatselijke kerken" (1886-1887) (met F.L. Rutgers)
  • "Partij of beginsel?" (1892)
  • "Aan Dr. Kuyper, een valsche leuze" (1894)
  • "De aanval op Seinpost en mijn antwoord" (1895)
  • "Verzamelde opstellen, staatsrecht" (H. van Malsen, 3 delen, 1921)
  • "Onze Constitutie" (1901, vierde druk 1926)
  • "Verzamelde opstellen", (H. van Malsen, 5 dln.) (1921-1923)
  • "Calvijn en Rome" (H. van Malsen, 1927)

literatuur/documentatie
  • Castoretpollux, "In de Tweede Kamer. Portretten" (1881)
  • F. Netscher, "In en om de Tweede Kamer. Parlementaire portretten en schetsen" (1889)
  • D.J. de Geer, "Alexander Frederik de Savornin Lohman" (1909)
  • H. van Malsen, "Alexander Frederik de Savornin Lohman. Ontwikkelingsgang van zijn denken en handelen" (1931)
  • L.C. Suttorp, "Jhr.Mr. Alexander Frederik de Savornin Lohman, 1837-1924" (1948)
  • G.G. van As, "Mr. Lohmans's feest. Herinneringen aan den tachtigsten verjaardag van jhr. mr. A.F. de Savornin Lohman A.D. 1902"(1917)
  • H. van Spanning, "De Christelijk-Historische Unie", deel I (1988)
  • W.F. de Gaay Fortman (red.), "Jhr.mr. A.F. de Savornin Lohman (1837-1924)" (bundel opstellen (1987))
  • A.Th. van Deursen, "Savornin Lohman, Jhr. Alexander Frederik de (1837-1924)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel I, 522
  • J. de Bruijn, "Monisme versus dualisme. Jhr. mr. Alexander Frederik de Savornin Lohman en het kabinet-Mackay (1888-1891)", in: "De sabel van Colijn. Biografische opstellen over religie en politiek in Nederland" (2011)
  • "Het Vaderland", 11 en 12 juni 1924
  • Onze Afgevaardigden, 1897-1913

Uitgebreide versie

uitgebreide versie

In het digitale biografisch archief van PDC, partner van het Montesquieu Instituut, is een uitgebreide versie van deze pagina aanwezig met bijvoorbeeld partijpolitieke functies, maatschappelijke nevenfuncties, opleiding en wetenswaardigheden. Laat het ons weten als u daar belangstelling voor heeft.

Op bovenstaande tekst en gegevens zijn auteursrechten van PDC van toepassing; overname, in welke vorm dan ook, is zonder expliciete goedkeuring niet toegestaan. Ook de afbeeldingen zijn niet rechtenvrij.

De biografieën betreffen vooral de periode waarin iemand politiek en bestuurlijk actief is of was. PDC ontvangt graag gemotiveerde aanvullingen of correcties.