Democratie

Het woord 'democratie' komt van het Griekse 'demos' (volk) en 'krateo' ('heersen' of 'regeren'). Letterlijk vertaald betekent het woord dus 'volksheerschappij'. De eerste democratie ontstond in het oude Griekenland. In de Griekse stadstaten werden belangrijke beslissingen door de burgers genomen. Omdat het volk direct meebesloot over staatszaken noemen we dit een directe democratie.

Door de eeuwen heen heeft de democratie zich ontwikkeld van de zuivere directe democratie van de Griekse stadstaten tot een meer indirecte vorm van volksheerschappij. Op dit moment houdt democratie voor de meeste landen in dat burgers vertegenwoordigers aanwijzen om hun belangen te behartigen. Zo kunnen we al meerdere vormen democratie ontwaren. Het meest basale onderscheid is het verschil tussen een 'directe' en een 'indirecte' democratie.

Hedendaagse democratie is een staatsideologie waarin het volk soeverein is. Zowel in directe vorm of via vertegenwoordiging. Door middel van verkiezingen geven burgers legitimiteit aan de beslissingen van volksvertegenwoordigers. Op deze manier is draagvlak voor wetgeving gewaarborgd.

Inhoudsopgave van deze pagina:


1.

Trias Politica

Een essentieel onderdeel van ons hedendaagse begrip van democratie is de 'Trias Politica'. Volgens de Franse verlichtingsfilosoof Montesquieu is een belangrijk onderdeel van een democratie de scheiding van machten. Hij erkent binnen een staat drie machten: de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechterlijke macht. In een goede democratie zijn deze machten nooit in de handen van dezelfde persoon of instantie. Door deze machten over verschillende personen of instanties te verdelen ontstaat er een systeem van 'checks and balances': door wederzijdse controle houden de machten elkaar in balans.

2.

Directe democratie

Bij een directe democratie beslist het volk direct mee over staatszaken. Een voorbeeld hiervan is Zwitserland waar burgers de plicht hebben om in allerlei bindende referenda over staatszaken te stemmen. Op basis van deze referenda wordt de meeste wetgeving ontworpen, vastgesteld en uitgevoerd. Deze vorm van directe democratie lijkt nog het meest op de oorspronkelijke democratie zoals we die kennen van de oude Grieken. In Europa komt directe democratie, naast Zwitserland, in de praktijk echter nauwelijks voor.

3.

Indirecte democratie

Een indirecte of 'vertegenwoordigende' democratie is de meest voorkomende vorm van democratie. Hierbij worden de volksvertegenwoordigers en/of bestuurders gekozen door de burgers. De gekozenen verkrijgen op die manier het (tijdelijke) mandaat om de stem van het volk te vertegenwoordigen.

Naast de parlementaire democratie is er binnen indirecte democratie een tweede vorm te ontwaren: de presidentiële democratie. De Verenigde Staten is een klassiek voorbeeld van een presidentiële democratie. In een presidentiële democratie wordt de president door middel van directe verkiezingen gekozen.

Een veelvoorkomende verwarring ontstaat door de term 'directe' verkiezingen. Dit houdt namelijk niet in dat een direct verkozen parlement of president een uiting van directe democratie is. Omdat beslissingen over staatszaken immers genomen worden door de gekozen volksvertegenwoordiger valt een direct gekozen parlement of president ook onder de noemer indirecte democratie.

4.

Nederland

Nederland is een indirecte democratie. De Nederlandse grondwet kent en definieert het begrip democratie echter niet. Pas in artikel 50 van de Nederlandse grondwet wordt er gesproken van volksvertegenwoordiging. Artikel 50 luidt: "De Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk." Dit artikel is de grondwettelijke basis voor de vertegenwoordigende democratie van Nederland. In Nederland wordt het volk vertegenwoordigd door de Eerste- en Tweede Kamer. Dit maakt van Nederland een parlementaire democratie.

Aan de indirecte democratie wordt door experimenten met referenda een element van directe(re) democratie toegevoegd. Zo is het in Nederland sinds 1 juli 2015 mogelijk om een raadgevend referendum te organiseren over bepaalde wetten. In 2016 vond bijvoorbeeld het veelbesproken Oekraïne-referendum plaats.