Parlementaire enquête Srebrenica (2002-2003)

In april 2002 besloot de Tweede Kamer een parlementaire enquête te houden naar de gebeurtenissen rond de uitzending van militairen naar Srebrenica. Reden voor de enquête was onder meer een rapport van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD), op basis waarvan het kabinet-Kok II zijn ontslag had aangeboden.

Een tijdelijke commissie onder het voorzitterschap van Bert Bakker werd ingesteld. Deze commissie moest de Kamer in staat stellen een definitief politiek oordeel te vellen over de Srebrenica-uitzending. In november werden getuigen gehoord en in januari 2003 kwam de commissie met het rapport 'Missie zonder vrede'. Volgens de commissie was het aftreden van het kabinet Kok-II terecht. De enquête had verder geen politieke gevolgen.

Voorgeschiedenis

Van 1991 tot 1995 heerste in Joegoslavië een burgeroorlog, nadat in 1991 Kroatië en Slovenië zich onafhankelijk hadden verklaard. In 1992 volgde Bosnië-Herzegovina. Omdat Bosnische Serviërs overheersing van Bosnische moslims vreesden, gingen zij over tot etnische zuiveringen. Moslims sloegen daarop massaal op de vlucht. Op 8 juni 1992 roept de Veiligheidsraad dan zes gebieden waar gevluchte moslims verblijven uit tot 'veilige' gebieden en stuurt daar een VN-vredesmacht heen. Eén van die gebieden is Srebrenica.

In januari 1994 lossen Nederlandse militairen, Dutchbat, hun Canadese collega's in Srebrenica af. Dutchbat heeft als taak

  • toezien op naleving van de wapenstilstand
  • ontwapening van de moslimstrijders
  • ondersteunen van de humanitaire hulp

In het voorjaar van 1995 brengen de Bosnische Serviërs Dutchbat steeds verder in het nauw. Ten slotte leidt dit tot de val van Srebrenica in juli 1995. Dutchbat trekt zich op 21 juli 1995 terug. De moslimbevolking is dan al afgevoerd. Ruim 7500 moslimmannen worden vermoord.

Onmiddellijk na terugkeer van de Nederlandse militairen worden vragen gesteld over de gebeurtenissen die tot het drama hebben geleid. Minister Voorhoeve van defensie belooft een debriefingsrapport. Ten behoeve van dit rapport worden vrijwel alle Dutchbatters door officieren verhoord. Eind oktober 1995 krijgt de Tweede Kamer het rapport. Conclusie: de Nederlandse militairen hebben erger weten te voorkomen. De verhoren worden niet openbaar gemaakt.

De daarop volgende maanden en jaren houdt een geruchtenstroom aan:

  • Dutchbatters zouden rechts-extremistisch gedrag hebben getoond: de militaire inlichtingendienst verhoort vier militairen maar minister Voorhoeve krijgt het verslag niet te zien;
  • militairen zouden over vluchtelingen heen zijn gereden: het Openbaar Ministerie ziet geen reden tot vervolging; ook een nader onderzoek van het Openbaar Ministerie in 1998 leidt tot seponering in 1999 wegens gebrek aan bewijs;
  • moslimslachtoffers zou medische hulp zijn onthouden
  • een filmrolletje met mogelijk belastend materiaal zou (bewust) zijn weggeraakt.

eerdere onderzoeken

In oktober 1996 vraagt het kabinet aan het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (sinds 1999 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD)) onderzoek te doen naar 'de gebeurtenissen voor, tijdens en na de val van Srebrenica'. Het kabinet beloofde en gaf ook alle medewerking voor een historisch-wetenschappelijk onderzoek. Al het bronnenmateriaal waar het kabinet de beschikking over had konden de onderzoekers raadplegen. De publicatie van het rapport werd steeds uitgesteld. Op 10 april 2002 werd het rapport ten slotte openbaar.

Inmiddels had in augustus 1998 minister De Grave van Defensie aan politiek zwaargewicht Van Kemenade gevraagd te onderzoeken of bepaalde feiten in een doofpot werden gestopt. Al in september kwam Van Kemenade tot de conclusie dat dat niet het geval was.

Ruim een jaar later blijkt uit een rapport van de Verenigde Naties dat Dutchbat weinig kon doen tegen de Servische overmacht om de val van de enclave te voorkomen. De VN steken de hand in eigen boezem. Alle Nederlandse verzoeken aan VN-commandanten voor noodzakelijke luchtsteun om de val te voorkomen werden afgewezen. Maar Dutchbat had de VN wel beter op de hoogte moeten stellen van wat zich in Srebrenica afspeelde.

Ondertussen vindt ook een parlementair onderzoek plaats naar de politieke besluitvorming over Nederlandse deelname aan vredesmissies. Op 4 september 2000 verschijnt het rapport van de onderzoekscommissie onder leiding van D66-Tweede Kamerlid Bakker. De conclusie is dat het besluit in 1994 om Dutchbat naar Srebrenica te sturen genomen is op basis van gebrekkige informatie. Toenmalig minister van Defensie Voorhoeve had niet op tijd alle relevante informatie.

Op 29 november 2001 verschijnt een rapport van een Franse parlementair onderzoek. Volgens dit onderzoek heeft Nederland te weinig gedaan om Srebrenica te beschermen. Maar ook de Franse generaal Janvier wordt niet gespaard. Deze onder VN-verband opererende bevelhebber had de verzoeken om luchtsteun moeten goedkeuren, bijvoorbeeld op 10 juli, de dag voor de val van Srebrenica.

het NIOD-rapport en de val van het kabinet-Kok II

Op 10 april 2002 verscheen ten lange leste het rapport van het NIOD. Het oordeel is hard: humanitaire bewogenheid en politieke ambities dreven Nederland naar een ondoordachte en nagenoeg onuitvoerbare vredesmissie. Minister van defensie Voorhoeve wist al in 1994 dat het om een onuitvoerbare opdracht ging en premier Kok had onvoldoende de regie in handen. Bovendien had de landmachttop bewust een poging gedaan de informatiestroom beperkt te houden en waar mogelijk onwelgevallige onderwerpen uit de weg te gaan.

De ministers De Grave en Pronk overwogen, in het openbaar, ontslag. Maar toen op 16 april 2002 minister-president Kok zijn ontslag aanbood, betekende dat de val van het hele kabinet. Een inhoudelijke discussie tussen kabinet en Tweede Kamer over het NIOD-rapport was niet meer mogelijk, hoewel CDA-fractievoorzitter Balkenende hier wel op aandrong.

De instelling van de enquêtecommissie

Naar aanleiding van het NIOD-rapport stelde de Tweede Kamer een tijdelijke commissie in die moest rapporteren over mogelijke onderwerpen voor een nader parlementair onderzoek naar wat er in de zomer van 1995 gebeurd was. Deze tijdelijke commissie, onder voorzitterschap van Van Middelkoop (ChristenUnie), deed op 24 april de aanbeveling een parlementaire enquête in te stellen naar de gebeurtenissen in Srebrenica en naar de voorgeschiedenis en afhandeling daarvan.

De Tweede Kamer stemde op 25 april in met de aanbevelingen van de tijdelijke commissie. Dit leidde tot de instelling van een parlementaire enquêtecommissie. De D66'er Bert Bakker, eerder voorzitter van de Tijdelijke Commissie Besluitvorming Uitzendingen, werd voorzitter.

onderzoeksvragen en werkwijze

De commissie kreeg als opdracht onderzoek te verricht naar het optreden van de Kamer, de Nederlandse regering en de ambtelijk/militair verantwoordelijken in de aanloop naar, tijdens, en na afloop van de gebeurtenissen in Srebrenica.

Doel van het onderzoek was de Kamer in staat te stellen een definitief politiek oordeel te vellen over dit optreden. Het onderzoek diende ter aanvulling op de conclusies welke oor de Tijdelijke Commissie Besluitvorming Uitzendingen en door het NIOD zijn getrokken.

De leden van de enquêtecommissie

A.D. (Bert) Bakker

Prominente D66'er die van alle markten thuis was. Hield zich in de twaalf jaar waarin hij Tweede Kamerlid was bezig met onder meer financiën, sociale zekerheid, de zorg, buitenlands beleid, defensie, media en economische zaken. Leidde bekwaam de commissie die onderzoek deed naar de uitzending van Nederlandse militairen op vredesmissies en was voorzitter van de enquëtecommissie Srebrenica. Was, gevraagd en ongevraagd, altijd bereid de pers te woord staan en zette dan op heldere wijze de standpunten van zijn partij uiteen. Voor hij Kamerlid werd hoofd voorlichting van de Sociaal-Economische Raad. Verloor in 2006 zijn zetel, omdat Fatma Koser Kaya met voorkeurstemmen werd gekozen.

A. (Aart) Mosterd

Veluws Tweede Kamerlid van het CDA die veelal op de achtergrond bleef, maar die zich wel met belangrijke dossiers bezighield. Stapte als orthodox-protestant min of meer in de voetstappen van Van Leijenhorst. Was leraar scheikunde en wethouder van Putten. In de Tweede Kamer woordvoerder over het beroepsonderwijs, de AOW, de Nabestaandenwet, de Bijstandwet, zorg, ouderen en pensioenen. Verder was hij lid van de parlementaire enquêtecommissie Srebrenica, voorzitter van de commissie voor de Verzoekschriften en van de tijdelijke commissie Zorguitgaven. Stond bekend als een collegiaal, vriendelijk en hard werkend lid.

J.C. (Tineke) Huizinga-Heringa

ChristenUnie-politica uit Heerenveen. Was in haar woonplaats raadslid. Werd tweemaal, in 2002 en 2003, met voorkeurstemmen tot lid van de Tweede gekozen en was daarvan een hardwerkend en gewaardeerd lid. Hield zich onder meer bezig met buitenlandse zaken, vreemdelingen- en integratiebeleid, ruimtelijke ordening en milieubeheer en was lid van de parlementaire enquêtecommissie Srebrenica. Haar staatssecretariaat van Verkeer en Waterstaat in het vierde kabinet-Balkenende verliep minder voorspoedig. Vooral de invoering van de OV-chipkaart was voor haar een lastig dossier. Na het uittreden van de PvdA-bewindsliden was zij in 2010 acht maanden minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.

F. (Fenna) Vergeer-Mudde

Onderwijswoordvoerster van de SP-Tweede Kamerfractie in de periode 2002-2006. Geboren in Oost-Groningen, maar (samen met haar echtgenoot) vanaf de oprichting politiek actief voor de SP in Leiden en daarna fractievoorzitter in de Staten van Zuid-Holland. Was als voormalige docente goed ingevoerd in het onderwijs en wist daarover op heldere wijze standpunten te verwoorden. Hield zich als Kamerlid verder onder meer bezig met cultuur en integratie en was lid van de parlementaire enquêtecommissie Srebrenica. Van jongsaf betrokken bij vraagstukken van armoede, zowel in eigen land als in de derde wereld.

B.M. (Bibi) de Vries

Welbespraakt en actief Tweede Kamerlid op de rechtervleugel van de VVD. Dochter van een zelfstandig ondernemer en zelf werkzaam als belastingadviseur. Aanvankelijk voerde zij ook in de Kamer regelmatig het woord over fiscale zaken. Later werd zij woordvoerster sociale zekerheid (WAO, AOW, WW) en pensioenen. vicevoorzitter van de enquêtecommissie Srebrenica en voorzitter van de commissie voor de Rijksuitgaven. Zette zich in die functie in voor versterking van de parlementaire controle op de uitgaven. Werkte als vicefractievoorzitter drie jaar nauw samen met Van Aartsen. Geducht debatster, die van duidelijke taal hield.

A.G. (Bert) Koenders

Bert Koenders (1958) is sinds 17 oktober 2014 minister van Buitenlandse Zaken in het kabinet-Rutte II. Eerder was hij van 22 februari 2007 tot 23 februari 2010 minister voor Ontwikkelingssamenwerking in het kabinet-Balkenende IV. Hij was van 11 november 1997 tot 22 februari 2007 Tweede Kamerlid voor de PvdA. De heer Koenders was eerder werkzaam als beleidsmedewerker van de PvdA-Tweede Kamerfractie, als European director Parlementarians for Global Action, politiek adviseur van de Verenigde Naties in zuidelijk Afrika en als medewerker van de Europese Commissie. De heer Koenders als Kamerlid woordvoerder buitenlandse zaken en lid van de enquêtecommissie Srebrenica. In 2011-2013 was hij vertegenwoordiger van de secretaris-generaal van de VN in Ivoorkust, in 2013-2014 was hij dat in Mali.

H.H.R. (Harry) Wijnschenk

Fortuynistisch politicus, die in de periode augustus-oktober 2002 fractieleider van regeringspartij LPF was. Zoon van een Amsterdamse marktkoopman en zelf uitgever van onder andere motorbladen. Kwam als één van de laatsten in de LPF-fractie en werd in augustus 2002 verrassend opvolger van Mat Herben, die in de LPF als te gematigd werd beschouwd. Maakte bij de algemene beschouwingen aanvankelijk een goede indruk, maar blunderde in de tweede termijn. Na een machtstrijd in de LPF waarbij hij minister Heinsbroek als nieuwe leider naar voren schoof, werd hijzelf weer aan de kant geschoven. Zijn politieke rol was daarna uitgespeeld.

E.J. (Egbert Jan) Groenink

Eigenaar van een groothandel in farmaceutische producten in Meppel, die in juni 2002 als één van de laatsten lid werd van de LPF-fractie. Was enige tijd lid van de parlementaire enquêtecommissie Srebrenica, maar nam aan de werkzaamheden van die commissie slechts beperkt deel en trok zich later terug als lid. Speelde ook overigens nauwelijks een rol in de Kamer.

Tim de Lange was griffier van de commissie.

De ministers van defensie

A.L. (Relus) ter Beek

Drents PvdA-politicus en -bestuurder en oud-voorzitter van de PvdA-jongeren die zeventien jaar een vooraanstaand buitenland-woordvoerder van de Tweede Kamerfractie was en een belangrijke rol speelde bij de debatten over het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime en kernwapens. Minister van Defensie in het kabinet-Lubbers III. Besloot in zijn Prioriteitennota tot inkrimping van de krijgsmacht en tot opschorting van de dienstplicht. Eerstverantwoordelijke voor de Nederlandse deelname aan de Golf-oorlog en voor uitzending van militairen in VN-verband naar Bosnië. Vanaf 1995 ruim dertien jaar Commissaris van de Koningin in Drenthe. Doortastend politicus die echter ook van gezelligheid hield. Quiz- en wielerliefhebber.

J.J.C. (Joris) Voorhoeve

Zeer voorkomende hoogleraar en wetenschapper, die in 1986 nogal verrassend Ed Nijpels opvolgde als fractieleider van de VVD. Was directeur van de Telders-stichting, het wetenschappelijk bureau van de VVD, en daarna hoogleraar internationale betrekkingen in Wageningen. Werd in 1982 Tweede Kamerlid en was aanvankelijk buitenland-woordvoerder. Lijsttrekker in 1989. Op hem bleef het stempel staan van een in de politiek verdwaalde professor. Streed met vicepremier De Korte om het leiderschap van de VVD. Werd op koninginnedag 1990 vervangen door Frits Bolkestein. Stapte daarna weer over naar de wetenschap, als directeur van Instituut Clingendael. Keerde in 1994 echter terug als minister van Defensie en kreeg daar te maken met het Srebenica-drama. Na zijn ministerschap Tweede Kamerlid en hoogleraar. Stapte in 2010 over van de VVD naar D66.

F.H.G. (Frank) de Grave

Frank de Grave (1955) is sinds 7 juni 2011 Eerste Kamerlid voor de VVD. Na werkzaamheden in het bankwezen en het voorzitterschap van de JOVD werd hij in 1982 financieel woordvoerder van de VVD in de Tweede Kamer. In 1990-1996 was de heer De Grave wethouder van financiën in Amsterdam en vervolgens staatssecretaris van Sociale Zaken in het kabinet-Kok I en minister van Defensie in het kabinet-Kok II. Keerde in 2002 terug naar de Kamer als mediawoordvoerder. Kreeg vanaf 2004 leiding over organen in de gezondheidszorg, zoals de Zorgautoriteit. Is nu voorziter van het corporatiebestuur van pensioenfonds PGGM en voorzitter van Orde van Medisch Specialisten.

De openbare verhoren

Van 11 tot en met 28 november 2002 heeft de commissie de belangrijkste getuigen openbaar verhoord, met een extra verhoordag op 6 december 2002.

Conclusies

Het rapport 'Missie zonder vrede' werd op 27 januari 2003 gepresenteerd. De belangrijkste conclusie was dat Nederland een "geheel eigen verantwoordelijkheid" heeft gehad in het drama rond de val van Srebrenica. De schuld evenwel van de massamoord werd door de commissie-Bakker duidelijk bij de Bosnische Serviërs gelegd. Den Haag kon het falen van Dutchbat echter niet geheel afschuiven op de internationale politieke context. Het aftreden van het tweede kabinet-Kok in april 2002, naar aanleiding van het verschijnen van het NIOD-rapport, beoordeelde de commissie als terecht.

De commissie concludeerde verder dat

  • er geen worst-case scenario beschikbaar was om in te spelen op een mogelijke val van de enclave Srebrenica;
  • Dutchbat met een onduidelijk mandaat naar Srebrenica vertrok;
  • de politiek te weinig luisterde naar de bezwaren die de top van de landmacht vooraf tegen de operatie waren geuit;
  • Dutchbat bij de evacuatie van moslimmannen in Potocari geen pogingen ondernomen had om de moslims tot het laatst te vergezellen;
  • door aarzelend optreden van de Franse VN-generaal Janvier Dutchbat luchtsteun onthouden werd toen Srebrenica ingenomen dreigde te worden;
  • de opperbevelhebber van de Nederlandse landmacht, oud-generaal Couzy, minister Voorhoeve van Defensie onnodig in de problemen gebracht had door informatie over oorlogsmisdaden niet te melden.

Op 4 juni 2003 werd het rapport in de Tweede Kamer behandeld. De fracties van het CDA, de VVD, SP, GroenLinks en D66 wilden Ter Beek, hoewel al lang geen minister meer, aan de tand voelen. Ter Beek zou indertijd een te 'eenzijdig en te positief' beeld hebben gegeven' van de VN-toezeggingen over luchtsteun.

Commissievoorzitter Bakker wist de Kamer er echter van te overtuigen dat het niet realistisch was één individuele politicus het drama aan te rekenen. Waarmee deze enquête als afgesloten kon worden beschouwd.

Feitelijke gegevens

indiener(s)

Tijdelijke Commissie Aanvullende Onderwerpen NIOD-rapport

datum aanvaarding voorstel door TK

5 juni 2002

periode openbare verhoren

11 november 2002 - 28- november 2002 + 6 december 2002

duur in dagen

237

datum eindverslag

27 januari 2003

aftredens

geen; kabinet-Kok II was reeds afgetreden n.a.v. NIOD-rapport

aantal gehoorde getuigen/deskundigen

41

omvang eindrapport

467

voorzitter

Bert Bakker (D66)

Letterlijke teksten

Tweede Kamerstuk 28506, nr. 3 (1,5 mb)

A plan van aanpak

B informatieprotocol ministeries

C verslag werkbezoek Bosnië

Tweede Kamerstuk 28506, nr. 4 (185 kb)

D ingekomen brieven (t/m blz. 127)

Tweede Kamerstuk 28506, nr. 4 (2,3 mb)

D ingekomen brieven (blz. 128 t/m 178)

Tweede Kamerstuk 28506, nr. 4 (2,8 mb)

D ingekomen brieven (blz. 179 t/m 210)

Tweede Kamerstuk 28506, nr. 4 (2,6 mb)

D ingekomen brieven (blz. 211 t/m 254)

Tweede Kamerstuk 28506, nr. 4 (2,2 mb)

E uitgaande brieven

F relevante resoluties Veiligheidsraad

G overzicht geraadpleegde bronnen

H Afkortingenlijst

I Overzicht voorgesprekken en verhoren

J Tussentijds verslag

K Instellingsbesluit

L Transcripten gesprekken Mladic-Karremans

Tweede Kamerstuk 28506, nr. 4 (2,1 mb)

Tweede Kamerstuk 28506, nr. 5 (3,4 mb)

  • a. 

    Alfabetetische lijst van verhoorden

Baal, A.P.P.M. van

Luitenant-generaal, plaatsvervangend Bevelhebber der Landstrijdkrachten

Barth, drs. D.J.

Secretaris-generaal van het Ministerie van Defensie

Bastiaans, G.J.M.

Brigade-generaal, commandant van de Luchtmobiele Brigade

Beek, A.L. ter

Minister van Defensie

Biegman, dr. N.H.

Permanent Vertegenwoordiger bij de VN-PVVN

Blaauw, J.D.

Lid van de Tweede Kamer voor de VVD

Blom, prof.dr. J.C.H.

Directeur van het NIOD

Boetzelaer, H.W.J. van

Laborant MID/KM

Brantz, C.L.

Chef-staf en plaatsvervangend commandant Sector North East VN Vredesmacht, Tuzla

Couzy, H.A.

Bevelhebber der Landstrijdkrachten

Dijkstal, H.F.

Minister van Binnenlandse Zaken en vice-premier

Duijn, L.C. van

Eerste luitenant, pelotonscommandant C-compagnie Dutchbat III

Fabius, D.G.J.

Generaal-majoor, commandant Koninklijke Marechaussee

Franken, R.A.

Majoor, plaatsvervangend commandant Dutchbat III

Grave, mr. F.H.G. de

Minister van Defensie

Groen, J.R.

Kapitein, commandant B-compagnie Dutchbat III

Hilderink, C.G.J.

Commodore, souschef Operatiën Defensiestaf

Hoop Scheffer, mr. J.G. de

Lid van de Tweede Kamer voor het CDA

Jonge, J.H. de

Kolonel, Hoofd Operatiën VN-vredesmacht hoofdkwartier Zagreb

Kappen, F.E. van

Generaal-majoor, militair adviseur van de Secretaris-Generaal van de VN

Karremans, Th.J.P.

Luitenant-kolonel, commandant Dutchbat III

Van Kemenade, prof.dr. J.A.

Opsteller van het rapport: 'Omtrent Srebrenica', september 1998

Kok, W.

Minister-president

Kooijmans, prof.dr. P.H.

Minister van Buitenlandse Zaken

Kreemers, H.P.M.

Plaatsvervangend directeur Voorlichting Ministerie van Defensie

Lubbers, prof.drs. R.F.M.

Minister-president

Middelkoop, E. van

Lid van de Tweede Kamer voor het GPV

Mierlo, mr. H.A.F.M.O. van

Minister van Buitenlandse Zaken en vice-premier

Nicolai, C.H.

Brigade-generaal, Chef staf VN-Vredesmacht hoofdkwartier Sarajevo

Pronk, drs. J.P.

Minister voor Ontwikkelingssamenwerking en minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer

Rutten, J.H.A.

Tweede luitenant, patrouillecoördinator C-compagnie Dutchbat III

Rutten, P.H.

Kapitein Koninklijke Marechaussee onderzoeksleider 'Kodakteam'

Ruyter, De

Ministerie van Defensie

Smith, General Sir R.A.

Commandant UNPROFOR Sarajevo

Valk, drs. G.

Lid van de Tweede Kamer voor de PvdA

Vlis, A.K. van der

Generaal, Chef Defensiestaf

Voorhoeve, prof.dr.ir. J.J.C.

Minister van Defensie

Vos, mr. J.M.

Directeur-generaal Politieke Zaken Ministerie van Buitenlandse Zaken

Wind, mr. O. van der

Brigade-generaal, leider van het debriefingsonderzoek in Assen

Winkelman

Ministerie van Defensie

Winter, J.H.M. de

Directeur Algemene Beleidszaken (DAB) Ministerie van Defensie

De schriftelijke vragen en antwoorden, ter vervanging van het voorgesprek

en het openbaar verhoor tussen de enquêtecommissie en H.G.B. van den Breemen generaal, Chef Defensiestaf zijn bij de verhoren bijgevoegd.