Kiezers - Hoofdinhoud

Een democratie wordt onder andere gekenmerkt door vrije, geheime en algemene verkiezingen waarbij een volksvertegenwoordiging door en uit het volk wordt gekozen. Met andere woorden het volk kiest een volksvertegenwoordiging.

Wie in de Tweede Kamer wil gaan zitten zal zich kandidaat moeten stellen. Meestal sluit iemand zich aan bij een politieke partij maar dat hoeft niet. Dus zowel een politieke groepering, mits geregistreerd, als een 'particuliere' kiezer kunnen een kandidatenlijst inleveren.

Het tellen van de stemmen na een verkiezing is geen sinecure. Sinds oktober 2007 moet er in Nederland weer met een papieren biljet en rood potlood worden gestemd. Dit betekent dat alle stemmen met de hand moeten worden geteld .

De wijze waarop de volksvertegenwoordiging wordt gekozen, noemen we het kiesstelsel. Dit stelsel is medebepalend voor het type volksvertegenwoordiging en het type bestuur dat een land heeft. In Nederland hebben we evenredige vertegenwoordiging. In andere landen zien we ook wel eens meerderheidsstelsels.

Wie kiesgerechtigd is mag op de verkiezingsdag tussen 07.30 en 21.00 uur gaan stemmen. Ten minste veertien dagen daarvoor ontvangen de kiesgerechtigden een stempas om te stemmen in een van de stembureaus in de gemeente waar de kiesgerechtigde woont.

Een kiezer die op de dag van de verkiezingen niet in de eigen gemeente kan of wil stemmen kan een verzoek indienen in een andere gemeente zijn stem uit te brengen.

Sinds 1928 is het mogelijk per volmacht te stemmen. Kiezers die niet zelf kunnen stemmen, bijvoorbeeld omdat zij in het buitenland op vakantie zijn, of omdat zij ziek zijn, kunnen op die manier toch hun stem uitbrengen. Ook personen die in bewaring zijn gesteld kunnen op deze manier stemmen.

Nederlanders in het buitenland kunnen sinds 1983 van hun stemrecht voor de Tweede Kamerverkiezingen en voor de Europese verkiezingen gebruik maken. Deze mogelijkheid is er alleen voor stemgerechtigden

Op de verkiezingsdag zijn de stembureaus van half acht 's ochtends tot negen uur 's avonds open. Iedereen die dan mag kiezen, kan dan zijn stem uit brengen. Wie niet zelf kan stemmen, kan iemand anders machtigen. In het stembureau mag geen campagne gevoerd worden.

In Nederland bestaat de mogelijkheid om via een burgerinitiatief een onderwerp op de Tweede Kameragenda te plaatsen. Om deze onderwerpen op de agenda te krijgen moeten steunbetuigingen verzameld worden, en de onderwerpen moeten niet al door de Kamer besproken worden. De Tweede Kamer vergadert echter al over zoveel uiteenlopende onderwerpen dat dit moeilijk hard te maken is.

Het kabinet-Balkenende IV stelde in 2009 een staatscommissie in die onder meer moest adviseren over het opnemen van een preambule en een 'recht op leven' in de Grondwet. Tegenstanders vonden een mogelijke verwijzing naar joods-christelijke waarden in de preambule in strijd met de scheiding tussen kerk en staat. Opnemen van het recht op leven zou een belemmerende invloed kunnen hebben op de abortuspraktijk. Het kabinet wilde de gemeenteraad meer formele zeggenschap geven over de benoeming van de burgemeester.

Op dit moment is er in Nederland geen wettelijke regeling voor een referendum op landelijk niveau. In de Grondwet staat dat de Nederlandse volksvertegenwoordigers hun taak zonder last moeten kunnen uitvoeren, wat betekent dat er van een bindend referendum geen sprake kan zijn.

In 2011 kwamen de D66-leden Gerard Schouw en Boris van der Ham met een voorstel waardoor de Tweede Kamer zelf het initiatief kan nemen bij de kabinetsformatie. Zij stelden voor in het reglement van orde van de Tweede Kamer op te nemen dat direct na de verkiezingen een debat wordt gehouden over de verkiezingsuitslag en het starten van de kabinetsformatie. De Tweede Kamer nam dit voorstel op 27 maart 2012 aan.

Het ambt van minister-president heeft in Nederland in de loop der jaren veranderingen ondergaan. Op internationaal gebied is zijn positie sterker geworden doordat hij als vertegenwoordiger van Nederland in internationale organisaties fungeert. Op nationaal gebied is zijn positie sterker geworden door de ontzuiling en het toegenomen belang van de media. Daardoor is de minister-president inmiddels steeds meer regeringsleider en steeds minder 'primus inter pares'. Die kiezer heeft echter nog steeds weinig invloed op wie er na de kabinetsformatie uiteindelijk de minister-president wordt.

De burgemeester wordt in Nederland door de Kroon benoemd. Vanaf 2002 gebeurt dat na een openbare aanbeveling van twee kandidaten door de gemeenteraad. Ook kan de gemeenteraad sinds 2001 een aanbeveling tot ontslag indienen bij de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De minister kan de aanbeveling voor benoeming of ontslag alleen om zwaarwegende redenen weigeren en in de praktijk gebeurt dat vrijwel nooit.

Nederland heeft een kiesstelsel dat gebaseerd is op evenredige vertegenwoordiging. Dat wil zeggen dat elke partij het aantal zetels in het parlement krijgt dat overeenkomt met het percentage stemmen. Zo'n systeem staat tegenover een districtenstelsel, waarbij aan een gebied (district) een of meer zetels zijn gekoppeld. Degene die in dat district de meerderheid behaalt krijgt de zetels van dat district. Ook een combinatie van een systeem van evenredige vertegenwoordiging en een districtenstelsel is mogelijk. Zo'n systeem hanteert Duitsland bijvoorbeeld.

Nederland heeft een tweekamerstelsel: naast de volksvertegenwoordiging in de Tweede Kamer is er een senaat, de Eerste Kamer. Al sinds jaar en dag zijn er behalve voorstanders ook tegenstanders die het nut van de Eerste Kamer in twijfel trekken. Voorstanders wijzen op het nut van een extra reflectie op de juridische aspecten van wetgeving. Tegenstanders vinden dat de Eerste Kamer te veel politieke macht heeft voor een instelling die niet rechtstreeks door de bevolking wordt gekozen.

Belangrijke wijzigingen op het gebied van bestuurlijke vernieuwing vergen vaak een wijziging van de Grondwet. Zo'n wijziging is echter moeilijker te realiseren dan een gewone wetswijziging. In de eerste plaats moeten de Eerste en de Tweede Kamer de wijziging in twee lezingen behandelen. Daarbij is tussen beide lezingen een ontbinding van de Tweede Kamer vereist, zodat de kiezer zich over de voorgenomen Grondwetswijziging kan uitspreken. Bij de tweede lezing is bovendien in beide Kamers een tweederde meerderheid nodig.

De Eerste Kamer heeft in het najaar van 2008 een initiatiefwetsvoorstel van Femke Halsema aangenomen dat constitutionele toetsing door de rechter mogelijk moet maken. Bedoeling is de rechter een beperkte bevoegdheid te geven om wetten aan de Grondwet te toetsen. De Nationale Conventie beval in 2006 ook aan een Constitutioneel Hof in te stellen. 

De Nationale conventie werd per 1 januari 2006 ingesteld door minister Pechtold om de vraag te beantwoorden of belangrijke elementen uit het huidige staatsbestel nog voldeden. De CDA'er Rein Jan Hoekstra was voorzitter.

Ondanks diverse pogingen daartoe en het instellen van een aantal staatscommissies is het voor de voorstanders daarvan moeilijk gebleken om staatkundige of bestuurlijke vernieuwingen door te voeren. Zo liepen plannen voor een correctief referendum en een gekozen burgemeester vast in de Eerste Kamer. Toch zijn er ook wel dingen veranderd.