Tweede Kamerfracties

Een Tweede Kamerfractie is een organisatie van Tweede Kamerleden die deel uitmaken van dezelfde politieke partij en die zowel op hoofdlijnen als bij deelonderwerpen in de Tweede Kamer standpunten bepaalt. Daarnaast worden in een fractie onderling de werkzaamheden verdeeld. Een fractie staat onder leiding van een fractievoorzitter. Tweede Kamerfracties hebben personeel in dienst, zoals voorlichters en beleidsmedewerkers.

Functie en positie

Door een fractie wordt het politieke beleid in de Tweede Kamer uitgezet. Dat gebeurt in de fractievergaderingen. Het gaat dan om belangrijke politiek-strategische vragen, maar ook om de vraag welk standpunt bij concrete onderwerpen worden ingenomen. Verder vergaderen fracties over onderhandelingen met andere partijen, met name tijdens de kabinetsformatie.

Een fractie is een onafhankelijk orgaan met een eigen verantwoordelijkheid, maar zal zich wel zoveel mogelijk richten naar de lijn die de eigen partij (in programma en beginselen) uiteen heeft gezet. Over de gemaakte keuzes wordt als regel aan de partij verantwoording afgelegd.

Een fractie treedt na elke verkiezingen in nieuwe samenstelling op (feitelijk is dat vanaf de dag na de verkiezingen) en kiest dan meestal onmiddellijk een nieuwe fractievoorzitter. Bij de PvdA werd de fractievoorzitter in 2012 via ledenraadpleging gekozen.

Organisatie van fracties

Bij veel fracties, met uitzondering van sommige kleinere fracties, geeft een fractiebestuur (soms fractiebureau geheten) leiding aan de fractie op organisatorisch en soms op politiek gebied. De omvang van een fractiebestuur kan per fractie sterk verschillen, evenals de invloed ervan op de politieke koers van een fractie. De fractievoorzitter, vicefractievoorzitter, fractiesecretaris en penningmeester maken deel uit van een fractiebestuur, maar ook andere fractieleden kunnen zitting hebben in een fractiebestuur.

De politieke leiding van een fractie berust bij de fractievoorzitter, die doorgaans door zijn fractiegenoten wordt gekozen. De fractievoorzitter in de Tweede Kamer is vaak ook, zeker bij oppositiepartijen, de politiek leider van een partij.

Plaatsvervanger van de fractievoorzitter is de vicefractievoorzitter. Vicefractievoorzitters spelen achter de schermen een belangrijke rol in het alledaagse politieke management, zoals het aansturen en op één lijn krijgen van fractieleden, het sluiten van politieke deals met andere fracties en in contacten met de pers.

De fractiesecretaris is verantwoordelijk voor allerlei organisatorische zaken in en om een fractie, en voor afspraken hierover met de Tweede Kamerorganisatie en met andere fracties. Behalve bij zeer kleine fracties maakt de fractiesecretaris gewoonlijk deel uit van het Presidium.

Fracties zullen in het algemeen een penningmeester hebben die verantwoordelijk is voor de financiën van de fractie.

Portefeuilleverdeling

Fractiegenoten maken onderling afspraken wie over welke onderwerpen het woord voert. Politieke onderwerpen worden over de fractieleden verdeeld. Dit wordt de 'portefeuilleverdeling' genoemd. Een Kamerlid dat een bepaald onderwerp in zijn of haar portefeuille heeft, is op dit terrein verantwoordelijk voor de standpuntbepaling en woordvoering (zowel binnen als buiten de Tweede Kamer, en ook in de pers).

Naarmate fracties kleiner zijn worden de portefeuilles van de Kamerleden groter. Kleinere fracties kunnen dan ook onmogelijk bij alle vergaderingen in de Tweede Kamer vertegenwoordigd zijn.

Naarmate fracties groter zijn, worden de portefeuilles kleiner en specialistischer. Leden van grote fracties lopen dan ook het risico onaantrekkelijk kleine en/of (publicitair) oninteressante portefeuilles toebedeeld te krijgen.

Kamerleden met dergelijke portefeuilles zullen in de Tweede Kamer en in de pers weinig aan het woord komen, en zullen zich dan ook weinig kunnen profileren (vaak met nadelige consequenties voor hun plaats op de lijst van hun partij bij de volgende verkiezingen). Zeker binnen grote fracties leidt de portefeuilleverdeling nog wel eens tot conflicten.

Fractievergadering

Hoewel de woordvoerders (op een bepaald onderwerp) verantwoordelijk zijn voor het beheer van een bepaalde portefeuille, vindt de politieke besluitvorming in een fractie plaats in de fractievergadering. Deze wordt voorgezeten door de fractievoorzitter, al wordt het technisch voorzitterschap soms overgelaten aan de vicefractievoorzitter.

Tijdens vergaderperiodes van de Tweede Kamer vergaderen de fracties wekelijks op dinsdag vanaf halverwege de ochtend tot de aanvang van de Kamervergadering. Een fractie kan altijd ook op andere momenten voor overleg bij elkaar worden geroepen. Dat gebeurt zeker bij mogelijke conflicten of tijdens de kabinetsformatie.

Fractiecommissies

Grote fracties hebben commissies waarin de specialisten op het gebied van bepaalde onderwerpen (dat wil zeggen de woordvoerders op het gebied van aan elkaar gerelateerde onderwerpen) met elkaar overleggen. Hoe dit precies is georganiseerd verschilt per fractie.

Fractiediscipline

Politieke partijen willen graag zo eensgezind mogelijk over komen. Dat geldt nog sterker voor fracties in vertegenwoordigende lichamen, zoals Tweede en Eerste Kamer, Provinciale Staten en gemeenteraden. Het ontbreken van eensgezindheid kan het duidelijkst naar buiten komen bij stemmingen. Daarom proberen fracties dat te voorkomen. Dit noemen we fractiediscipline.

Als argument om stemdwang of fractiediscipline af te wijzen, wordt wel aangevoerd dat Kamerleden grondwettelijk gezien zonder last moeten stemmen. In juridische zin is stemdwang inderdaad niet toegestaan, maar in de praktijk is het voorkomen daarvan veel moeilijker. Bij 'stemmen zonder last' gaat het meer om druk van buiten (bijvoorbeeld vanuit een belangenorganisatie of onderneming) dan om druk vanuit de eigen gelederen. Dát druk is uitgeoefend en of leden zich daardoor hebben laten leiden, is lang niet altijd bekend.

In het verleden is bij diverse fracties sprake geweest van conflicten die hebben geleid tot het vertrek van Kamerleden uit een fractie of tot afsplitsingen.

Personeel

Fracties hebben ook personeel in dienst. Dit staat onder leiding van een ambtelijk secretaris, als het ware de tegenhanger onder het fractiepersoneel van de fractiesecretaris. De ambtelijk secretaris ondersteunt ook de fractie als geheel bij de hoofdlijnen van de politieke besluitvorming.

De personele organisatie verschilt per fractie. In het algemeen hebben fracties beleidsmedewerkers in dienst die allerlei zaken uitzoeken of stukken schrijven. Tweede Kamerleden kunnen ook persoonlijke medewerkers hebben. Daarnaast hebben fracties ook voorlichters en secretaresses en/of telefonistes in dienst. Bij grote fracties heeft de fractievoorzitter een eigen chauffeur.

Huidige fracties

Van iedere Tweede Kamerfractie is een korte beschrijving opgenomen, waar u onder andere vindt uit hoeveel leden zij bestaat, wie de fractievoorzitter en fractiesecretaris zijn en uit welke leden de fractie bestaat. Door op de partijnaam te klikken, kunt u meer informatie vinden over de partij.

 

naam

aantal zetels

VVD

33

PVV

20

CDA

19

D66

19

GroenLinks

14

SP

14

PvdA

9

ChristenUnie

5

Partij voor de Dieren

5

50PLUS

4

SGP

3

DENK

3

Forum voor Democratie

2

Historische ontwikkeling

In de negentiende eeuw waren er lange tijd geen fracties. Wel kwamen gelijkgezinden liberalen incidenteel bij elkaar voor overleg en werd omstreeks 1874 door de liberalen een 'Kamerclub' gevormd, die echter later ophield te bestaan. De antirevolutionairen kregen vanaf 1879 een Kamerclub en omstreeks 1891 volgden de Katholieken. Pas vanaf omstreeks 1895 kenden vrijwel alle partijen in de Kamer een eigen fractie.

In 1966 werden fracties voor in het reglement van orde genoemd. Feitelijk wordt het bestaan van fracties al sinds het begin van de twintigste eeuw erkend en worden bijvoorbeeld spreektijden per fractie toegekend.

Aantallen fracties

In onderstaande tabel staat het aantal Tweede Kamerfracties per kabinetsperiode.

Aantal fracties per zittingsperiode

periode

na verkiezingen

einde periode

2017-heden

13

-

2012-2017

11

17

2010-2012

10

12*

2006-2010

10

11

2003-2006

9

14

2002-2003

10

12

1998-2002

9

8

1994-1998

12

15

1989-1994

9

10

1986-1989

9

9

1982-1986

12

15

1981-1982

10

10

1977-1981

11

11

1972-1977

14

16

1971-1972

14

15

1967-1971

11

16

1963-1967

10

11

1959-1963

8

8

1956-1959

7

8

  • tijdens het verkiezingsreces

Grootste fracties per zitting

In onderstaande tabel staat per zittingsperiode welke fractie de grootste was en met hoeveel zetels.

Grootste fractie per zittingsperiode (sinds 1963)

periode

grootste partij

zetels

2010-2012

VVD

31

2017-heden

VVD

33

1994-1998

PvdA

37

1971-1972

PvdA

39

2012-2017

VVD

41

2006-2010

CDA

41

1967-1971

KVP

42

1972-1977

PvdA

43

2002-2003

CDA

43

2003-2006

CDA

44

1998-2002

PvdA

45

1982-1986

PvdA

47

1981-1982

CDA

48

1963-1967

KVP

50

1977-1981

PvdA

53

1986-1989

CDA

54

1989-1994

CDA

54

Meer over