Kabinetsformatie 1945

Het kabinet-Gerbrandy III bood direct na de bevrijding zijn ontslag aan. Koningin Wilhelmina wilde dat er een kabinet gevormd zou worden van personen die tijdens de oorlog in Nederland waren gebleven. Dit kabinet moest volgens haar bestaan uit leiders van het verzet en zij die politieke en maatschappelijke vernieuwing voorstonden.

De Koningin gaf daarom de formatieopdracht aan Schermerhorn, voorman van de vernieuwingsgezinden, en aan Drees, sinds 1939 voorzitter van de SDAP-fractie in de Tweede Kamer. Zij kregen de opdracht een nationaal kabinet van 'herstel en vernieuwing' te vormen. Omdat Drees de functie van minister-president niet ambieerde, werd Schermerhorn premier.

Schermerhorn en Drees wilden een kabinet met een breed politiek draagvlak samenstellen. De ministers werden door hen dan ook zowel gerekruteerd uit progressieve kringen (de op politieke vernieuwing gerichte Nederlandse Volksbeweging) als uit traditionele politieke partijen. De aangezochte bewindslieden waren afkomstig uit SDAP, RKSP en CHU, en uit de naar politieke vernieuwing strevende Nederlandse Volksbeweging (NVB). Er werden ook enkele ministers overgenomen uit het aftredende kabinet. ARP en CPN namen om verschillende redenen geen deel aan het kabinet.

Inhoudsopgave van deze pagina:


1.

Verloop van de formatie

Formatie-Schermerhorn/Drees

Nog voordat het hele land was bevrijd, liet koningin Wilhelmina nationale kopstukken op gesprek komen, om zich voor te kunnen bereiden op de naoorlogse politiek situatie. Een meerderheid van deze gesprekspartners, afkomstig uit het Politiek Convent (het samenwerkingsverband van politieke partijen tijdens de bezetting) en de illegaliteit, beval een vernieuwingsgezind kabinet aan, gecontroleerd door een noodparlement. Daarop benoemde de koningin prof. Schermerhorn, die een leidende rol in gijzelaarskamp Sint Michielsgestel had gespeeld en voorman van de Nederlandse Volksbeweging was, en SDAP-leider Drees tot formateurs. Schermerhorn was één van de belangrijkste voorvechters van politieke vernieuwing, terwijl Drees als een bestuurlijk ervaren en gematigde sociaaldemocraat werd gezien. Hij had bovendien een belangrijke rol gespeeld in het politieke verzet.

Op zoek naar breed politiek draagvlak

Schermerhorn en Drees probeerden een kabinet van nationale eenheid te formeren, waarin iedere prominente stroming vertegenwoordigd zou zijn. Schermerhorn zou het kabinet gaan leiden, terwijl Drees minister van Sociale Zaken zou worden. De twee benaderden als eerste Jan Donner, voormalig minister van Justitie en namens de ARP actief in het Politiek Convent. Donner raadpleegde de uit gevangenschap teruggekeerde partijleider Schouten, die hem verbood om nogmaals minister te worden. De ARP keerde zich namelijk tegen het voornemen van de formateurs om de tijdens de oorlogsjaren ontstane vacatures in het parlement op te vullen door nieuwbenoemde leden. De ARP vond dat alleen kandidaten van de lijsten uit 1937 daarvoor in aanmerking kwamen.

Voor enkele ministersposten zochten de formateurs hoogleraren aan, namelijk Lieftinck (Financiën), Van der Leeuw (Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen) en Logemann (Overzeese Gebiedsdelen). Ringers, een expert op het gebied van wederbouw, werd minister van Openbare Werken. Lieftinck (CHU) en Van der Leeuw (christelijk-historisch, maar partijloos) stonden als progressief bekend. Ringers was partijloos.

Vanuit de SDAP werden de jonge landbouwkundige Mansholt en het Tweede Kamerlid Vos aangetrokken voor respectievelijk Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening en Handel en Nijverheid. De katholieke vertegenwoordiging in het kabinet bestond uit de ondernemer Van Schaik (Verkeer en Energie) en voormalige partijsecretaris Kolfschoten (Justitie).

Schermerhorn en Drees probeerden ook de in het verzet actieve communisten in het kabinet te krijgen, maar die vonden een aangeboden ministerschap zonder portefeuille te mager. Voor de post Binnenlandse Zaken werd ARP-coryfee Bruins Slot aangezocht, maar die weigerde uiteindelijk. Tegen de kandidatuur van de Maastrichtse burgemeester Michiels van Kessenich voor Binnenlandse Zaken bestonden bezwaren bij het voormalig verzet. Op die post keerde toen Beel terug.

De formateurs wensten een grote mate van continuïteit op de ministeries van Buitenlandse Zaken, Oorlog en Marine, waardoor zij al snel bij personen uitkwamen uit de Londense kabinetten. Van Kleffens (partijloos, Buitenlandse Zaken) en De Booy (partijloos, Marine) keerden terug en Meynen (ARP) werd van secretaris-generaal gepromoveerd tot minister van Oorlog. Meynen zat echter niet namens zijn partij in het kabinet, maar als 'vakminister'. Om Van Kleffens te kunnen vervangen wanneer die in het buitenland zat, trokken de formateurs ook de partijloze Van Roijen aan als minister zonder portefeuille.

2.

Regeerprogramma

Het kabinet-Schermerhorn/Drees had 'herstel en vernieuwing' als leidraad. Het land was door de oorlog zwaar getroffen. Er was tekort aan alles (inclusief voedsel). Fabrieken en scheepswerven waren deels vernietigd, er was enorme woningnood, verbindingen moesten worden hersteld, de export moest weer op gang komen, er was dringend behoefte aan brandstoffen etc. etc. Dat alles zou het nieuwe kabinet ter hand nemen. Het begrip 'vernieuwing' was veel vager. Aansluiting werd gezocht bij de tijdens de Bezetting ontstane geest van saamhorigheid en doorbreking van vroegere scheidslijnen.

3.

Betrokken personen

De formateurs

De adviseurs van de Koningin (uit de politiek)

Foto

Naam

Functie / partij

foto L. Neher

Lambertus Neher

Lid College van Vertrouwensmannen

foto Bram Rutgers

Bram Rutgers

ARP

foto Jan Schilthuis

Jan Schilthuis

VDB

foto Hans Kolfschoten

Hans Kolfschoten

RKSP

foto Hendrik Tilanus

Hendrik Tilanus

CHU

foto Gerben Wagenaar

Gerben Wagenaar

Vertegenwoordiger 'vrienden van de waarheid'

foto Frans Beelaerts van Blokland

Frans Beelaerts van Blokland

Vicepresident Raad van State

 

M.H. de Boer (biografie niet beschikbaar)

LSP

De adviseurs van de Koningin (uit de illegaliteit)

Foto

Naam

functie / partij

foto Siewert Bruins Slot

Siewert Bruins Slot

Hoofdredacteur Trouw

foto Henk van Randwijk

Henk van Randwijk

Hoofdredacteur Vrij Nederland

 

Dr. Ir. F.P.A. Tellegen (biografie niet beschikbaar)

 
 
  • A. 
    van Velzen (biografie niet beschikbaar)

Lid Nationaal Comité van Verzet

 
  • R. 
    van Nordheim (biografie niet beschikbaar)

Lid leiding Studentenverzet


Meer over