Home > Regering > Kabinet > Soorten kabinetten > Demissionair kabinet

Demissionair kabinet

Als een kabinet of minister ontslag heeft gevraagd aan de Koning(in), maar dit ontslag nog niet is verleend, noemen we dat demissionair.

De demissionaire status van een kabinet betekent dat er alleen nog 'lopende zaken' worden afgehandeld, en dat omstreden (ook wel controversiële) kwesties niet aan de orde komen. Daarbij dient te worden opgemerkt dat hoe langer de demissionaire status duurt, hoe meer de noodzaak kan toenemen om omstreden zaken wel af te handelen.

Een kabinet wordt altijd demissionair op de dag van vierjaarlijkse verkiezingen, omdat partijen dan aan de kiezers vragen een oordeel te geven over het gevoerde kabinetsbeleid. Op basis van dat oordeel wordt een nieuw, volwaardig kabinet gevormd.

Als een kabinetscrisis ontstaat, wordt het kabinet (en daarmee de ministers) eveneens demissionair. Indien die crisis wordt bezworen, houdt de demissionaire status weer op.

Demissionair of interim?

Een interim-kabinet is een kabinet dat is gevormd naar aanleiding van een kabinetscrisis. Een interim-kabinet ontstaat zonder tussentijdse verkiezingen.

Een interim-kabinet wordt als regel nieuw gevormd en kan dus een andere politieke samenstelling hebben dan zijn voorganger (zoals in 1958, 1966, 1982 en 2006). Het is evenzeer denkbaar dat een deel van het zittende kabinet (ook wel aangeduid als rompkabinet) de rol vervult van interim-kabinet. Dat was het geval in 1972 (toen de DS'70-ministers vertrokken) en in 2010 (toen de PvdA-ministers opstapten). In 1958 werd feitelijk slechts één nieuwe minister benoemd (namelijk premier Beel). In 1982 en 2006 namen onder anderen enkele staatssecretarissen de posten over van vertrokken collega's.

Verschil demissionair kabinet en interim-kabinet

Materieel gezien is er niet zo veel verschil tussen een demissionair en een interim-kabinet. Ook een interim-kabinet heeft als regel slechts een beperkte opdracht, zoals het uitschrijven van verkiezingen en het behartigen van de lopende zaken. Tot 1977 gold als regel dat een demissionair kabinet geen verkiezingen kon uitschrijven. Sinds 1977 is het echter regelmatig voorgekomen dat wel een kabinet in demissionaire toestand de verkiezingen uitschreef.

Een interim-kabinet heeft formeel gezien meer mogelijkheden; althans tot het moment van de verkiezingen. Op dat moment wordt een interim-kabinet immers ook weer demissionair. Van belang is daarbij dat een (missionair) interim-kabinet nog naar huis kan worden gestuurd, terwijl dat machtsmiddel bij een reeds demissionair kabinet ontbreekt. Dat kabinet heeft immers al zijn ontslag aangeboden.

Verschil romp- en interim kabinet

De termen rompkabinet en interim-kabinet worden vaak door elkaar gebruikt, maar echte synoniemen zijn het niet. Een rompkabinet is een populaire benaming voor een tussenkabinet. Er wordt een kabinet mee bedoeld dat na een crisis doorregeert en waarin de opengevallen vacatures (vooral) door zittende kabinetsleden worden opgevuld. De ministersposten van de partij die na de breuk het kabinet hebben verlaten, worden in een rompkabinet door zittende ministers of staatssecretarissen overgenomen.

Het interim-karakter van een kabinet wordt bepaald doordat het tot taak heeft verkiezingen uit te schrijven en lopende zaken af te handelen. Een rompkabinet is altijd tevens interim-kabinet, maar een interim-kabinet hoeft niet altijd een 'rompkabinet' te zijn.

(On)geschreven regels

De mogelijkheden die een interim-kabinet of een demissionair kabinet hebben om belangrijke besluiten te nemen, is beperkt. Het is aan de beide Kamers om te bepalen welke onderwerpen te omstreden zijn om nog voor de verkiezingen af te doen. Als een belangrijke minderheid iets als controversieel beschouwt, is dat meestal reden om het onderwerp pas af te handelen als er weer een volwaardig kabinet is. Anderzijds moet er uiteraard wel geregeerd worden. Zo moet bijvoorbeeld de begroting tijdig worden vastgesteld.

Controversiële onderwerpen

Onderwerpen (met name wetsvoorstellen) die politiek gevoelig liggen, kunnen in de periode dat een kabinet demissionair is door Tweede en/of Eerste Kamer controversieel worden verklaard. Dat betekent dat ze niet op de Kameragenda komen, totdat er een nieuw kabinet is aangetreden.

De achtergrond is dat de goede werking van parlementair stelsel vereist dat over politiekgevoelige onderwerpen door een volwaardig kabinet moet worden beslist. Een minister, staatssecretaris of kabinet moet de mogelijkheid hebben te dreigen met aftreden als een Kamer een onwelgevallig besluit zou nemen. Een demissionaire bewindspersoon of demissionair kabinet kan dat echter niet, omdat het ontslag al is ingediend (dat is de letterlijke betekenis van demissionair).

In de praktijk

In het verleden hebben zowel demissionaire kabinetten, als interim-kabinetten belangrijke onderwerpen behandeld. Tijdens het interim-kabinet-Zijlstra (1966-1967) vond de gehele parlementaire behandeling van de zeer omstreden Omroepwet plaats. Verder werd de begrotingsbehandeling afgerond en werd een besluitgenomen over de aardgaswinning in de Noordzee.

Ook het (tweede) kabinet-Biesheuvel, dat optrad na het uittreden van de ministers van DS'70, nam belangrijke besluiten, zoals de doorvoering van de huurharmonisatie. Het in maart 2010 demissionair geworden kabinet-Balkenende IV bereidde de begroting voor 2011 voor.

Ontslagaanvrage - ter beschikking stellen portefeuilles

Bij een crisis kunnen ministers of het gehele kabinet hun ontslag aanvragen. Als regel wordt een ontslagaanvrage van het kabinet in beraad gehouden, met het verzoek alles te doen wat nodig is het belang van het Koninkrijk. De ontslagaanvrage van een minister (of een groep van ministers) kan wel onmiddellijk worden verleend, waarbij vaak tijdelijk andere ministers de portefeuilles overnemen.

Als er een conflict is in het kabinet of met één van de regeringsfracties, kan dat voor enkele ministers reden zijn hun ontslag aan te vragen. Als daarmee de basis voor het kabinet wegvalt, stellen de overige ministers hun portefeuille ter beschikking. Materieel gezien hoeft er geen verschil tussen beide te zijn. In 1977 vroegen de ministers van KVP en ARP ontslag, waarna de overige ministers hun portefeuille ter beschikking stelden. Alle ministers bleven echter in (demissionair) in functie.

Feitelijk was het tweede kabinet-Biesheuvel een voortzetting van het eerste kabinet-Biesheuvel, minus DS'70. De ministers van ARP, CHU, KVP en VVD kwamen in augustus 1972 terug op het ter beschikking stellen van hun portefeuilles en de twee door het vertrek van de DS'70-ministers opengevallen posten, werden door zittende ministers opgevuld.

Overzicht kabinetten na een crisis

Er zijn in de parlementaire geschiedenis diverse 'tussenkabinetten' geweest. Soms werd een nieuw kabinet gevormd met een beperkte opdracht en soms bleef het zittende kabinet aan met een beperkte opdracht of met demissionaire status.

 

kabinet

periode

reden ontstaan

status kabinet

missie

Aantal dagen demissionair

Heemskerk

maart 1908-juli 1909

conflict kabinet-De Meester met de Tweede Kamer

nieuw gevormd kabinet

missionair

 

Ruijs de Beerenbrouck I

juli 1921-september 1922

conflict in eerste kabinet-Ruijs de Beerenbrouck

gereconstrueerd kabinet

beperkt missionair (lopende zaken)

 

Ruijs de Beerenbrouck II

januari 1924-augustus 1925

conflict in tweede kabinet-Ruijs de Beerenbrouck

ongewijzigd (ontslag geweigerd)

beperkt missionair (lopende zaken)

 

De Geer I

maart 1926-augustus 1929

val kabinet-Colijn I

nieuw gevormd kabinet

missionair

 

Drees II

maart 1951-september 1952

conflict minister Stikker met VVD-fractie

gereconstrueerd volwaardig kabinet

missionair

68 dagen

Beel II

december 1958-maart 1959

conflict kabinet-Drees IV in Tweede Kamer

nieuwgevormd rompkabinet met nieuwe premier

beperkt missionair (uitschrijven verkiezingen en lopende zaken)

67 dagen

Cals

april 1965-november 1966

conflict in kabinet-Marijnen (VVD, CHU)

volwaardig gevormd nieuw kabinet

missionair

37 dagen

Zijlstra

november 1966-februari 1967

conflict kabinet-Cals met Tweede Kamer

nieuw gevormd interim-kabinet

beperkt missionair (uitschrijven verkiezingen, afhandelen begroting en lopende zaken, waaronder afhandeling Omroepwet)

48 dagen

Biesheuvel (II)

augustus-november 1972

conflict in kabinet (DS'70)

rompkabinet, twee zittende ministers nemen posten over

beperkt missionair (op termijn uitschrijven verkiezingen, voorbereiden begroting en lopende zaken)

50 dagen

Den Uyl

maart-mei 1977

conflict in kabinet (KVP/ARP)

ongewijzigd

demissionair (alleen lopende zaken, verkiezingen al gepland)

271 dagen

Van Agt III

mei-september 1982

conflict in kabinet (PvdA)

nieuw gevormd interim-kabinet

beperkt missionair (uitschrijven verkiezingen, voorbereiden begroting en lopende zaken)

54 dagen

Lubbers II

mei-september 1989

conflict met VVD-fractie

ongewijzigd

demissionair (uitschrijven verkiezingen, voorbereiden begroting en lopende zaken)

187 dagen

Kok II

maart-mei 2002

rapport over Srebrenica

ongewijzigd

demissionair (alleen lopende zaken, verkiezingen al gepland)

97 dagen

Balkenende I

oktober 2002-mei 2003

opzeggen vertrouwen in LPF

rompkabinet, twee zittende ministers nemen posten over

beperkt missionair (uitschrijven verkiezingen, afhandelen begroting en lopende zaken)

223 dagen

Balkenende III

mei-juli 2006

conflict met D66-fractie

nieuw gevormd kabinet, aangevuld met twee nieuwe ministers

beperkt missionair (uitschrijven verkiezingen, voorbereiden begroting en lopende zaken)

92 dagen

Balkenende IV

maart-juni 2010

conflict in kabinet (PvdA)

rompkabinet, aangevuld met twee nieuwe ministers

demissionair (uitschrijven verkiezingen, voorbereiden begroting en lopende zaken)

235 dagen

Rutte I

april 2012-september 2012

conflict met gedoogpartner PVV

ongewijzigd

demissionair (uitschrijven verkiezingen, voorbereiden begroting en lopende zaken)

195 dagen


Meer over