J.D. van der Capellen tot den Pol

Politicus uit de Betuwe die ten tijde van de Republiek Statenlid voor Overijssel was. Werd één van de voornaamste patriottische leiders en publiceerde in 1781 anoniem het pamflet 'Aan het volk van Nederland', waarin hij zich afzette tegen het stadhouderlijke bewind. Was als Statenlid al direct in conflict gekomen met de gevestigde orde door te pleiten voor vlootversterking, afschaffing van de drostendiensten en grotere vrijheid van meningsuiting. Pleitbezorger van burgerdemocratie en bestuurlijke hervormingen, zonder echter volledig te willen breken met de maatschappelijke ordening. Overleed op 42-jarige leeftijd. Gehaat bij de orangisten, die in 1787 zijn - overigens al ontruimde - graf opbliezen.

functie(s) in de periode 1771-1784: historische figuren

Inhoud

  1. Personalia
  2. Hoofdfuncties/beroepen
  3. Opleiding
  4. Wetenswaardigheden
  5. Publicaties van/over
  6. Familie/gezin

Personalia

titulatuur en naam

J.D. van der Capellen tot den Pol Joan Derk

geboorteplaats en -datum

Tiel, 2 november 1741

overlijdensplaats en -datum

Tiel, 6 juni 1784

begraafplaats en -datum

  • Gorsselse heide, 1784
  • herbegraven, 1786

levensbeschouwing

Gereformeerd

Hoofdfuncties/beroepen

  • landeigenaar en ambachtsheer
  • lid Staten van Overijssel, van oktober 1772 tot 6 juni 1784 (voor de Ridderschap)

Opleiding

onderwijs buiten schoolverband

privéonderwijs

voortgezet onderwijs

  • Latijnse School te 's-Hertogenbosch, van 1752 tot 1758

academische studie

  • studie (niet voltooid), Hogeschool te Utrecht, van 1758 tot 1763

Wetenswaardigheden

algemeen

  • Trachtte in 1771 tevergeefs te worden toegelaten tot de Ridderschap van Zutphen. Met steun van zijn achterneef Alexander Philip van der Capellen, kamerheer van de stadhouder, lukte het hem om tot de Ridderschap van Overijssel te worden toegelaten.
  • Steunde in 1773 in de Staten van Overijssel het voorstel van Holland tot versterking van de vloot en keerde zich tegen voorstellen van de prins en de landprovincies voor versterking van het leger
  • Werd in 1775 vanwege zijn opvattingen geschorst als Statenlid
  • Pleitte voor steun aan de Amerikaanse vrijheidsstrijd en keerde zich tegen het ter beschikking stellen van de Schotse brigade aan Engeland
  • Keerde zich in 1778 tegen de afkoopbare drostenambten. De drostendiensten verplichtten Overijsselse boeren om gedurende een aantal dagen per jaar tegen een zeer schamele vergoeding arbeid te verrichten voor de lokale bestuurder (de drost). Hij toonde aan dat deze diensten al in 1631 waren afgeschaft.
  • Organiseerde in 1780 een lening voor steun aan de Amerikaanse vrijheidsstrijd
  • Schreef in 1781 anoniem het tegen het stadhouderlijk bewind gerichte pamflet "Aan het volk van Nederland". Pleitte daarin voor een op vertegenwoordiging van burgers gebaseerd regeringsstelsel en voor vrijheid van drukpers
  • Werd op 1 november 1782 weer toegelaten als Statenlid, nadat hij een verklaring had afgelegd geen beledigende bedoelingen te hebben gehad
  • Onderhield contacten met patriottische voormannen als C.L. van Beyma, De Gijselaar, Hooft en zijn neef Robert Jasper van der Capellen tot de Marsch
  • Keerde zich tegen het stelsel van huurlegers en pleitte voor oprichting van vrijkorpsen en voor militaire oefening in de steden
  • Werd aanvankelijk begraven op de Gorsselse heide. Het (geruimde) graf werd in 1787 door orangisten geplunderd en verwoest door buskruit.

anekdotes en citaten

  • Pim Fortuyn spiegelde zich aan Joan Derk van der Capellen. Hij schreef in 1992 een nieuw 'Aan het Volk van Nederland'.

woonplaats(en)/adres(sen)

Zwolle, Bloemendalstraat

bezit van heerlijkheden

  • heer van de Pol, Appeltern en Altforst

Publicaties van/over

lijst van publicaties

  • "Aan het volk van Nederland" (anoniem verschenen Oostende, 3 sept. 1781)
  • "Staatkundige Verhandeling over de Noodzakelijkheid eener welingelichte Burgerlandmilitie", vertaling van werk van Andrew Fletcher (anomiem verschenen 1798)

literatuur/documentatie

  • G.J.C. Bacot, "Voor Capellen tot den Pol" (1785)
  • M. de Jong, "Joan Derk van der Capellen, staatkundig levensbeeld uit de wordingstijd de moderne democratie in Nederland" (Groningen en Den Haag, 1922)
  • W.F. Wertheim en A.M. Wertheim-Gijse (ed.), "Aan het volk van Nederland" (1966)
  • W.F. Schelhaas en A.H. Wertheim-Gijse Weenink, "De wekker van de Nederlandse natie" (1984)
  • E.H. Klei, "'Notre Wilkes'. De thetraal tegendraadse stijl van optreden van Joan Derk van der Capellen tot den Pol'", Overijsselse Historische Bijdragen 120 (2005), 104-128
  • J. Streng, "'Capellen's naam zal eeuwig leeven'", in: Jaarboek van het Centraal Bureau voor Genealogie 2009, 1-26
  • L. Panhuysen, "De Burgerbaron. Joan Derk van der Capellen en het begin van de democratie" (2024)

Biografisch Woordenboek(en)

biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland

archivalia

collectie-J.D. van der Capellen tot de Pol, Nationaal Archief

Familie/gezin

huwelijk/samenlevingsvorm

gehuwd, 17 juni 1766

echtgeno(o)t(e)/partner

H.A. Bentinck, Hildegonda Anna

kinderen

1 dochter

vader

F.J.D. van der Capellen, Frederik Jacob Derk

geboorteplaats en/of -datum

1715

moeder

A.E. van Bassen, Anna Elisabeth

geboorteplaats en/of -datum

Tiel, 30 oktober 1719

familierelaties