Voor wie in contemporaine geschiedenis is geïnteresseerd, is het onlangs ontsloten televisie- en radio-archief van Beeld & Geluid onder de noemer 'De Schatkamer' een mooie, rijke bron. Er is misschien wel een keerzijde. Je zou het ook kunnen zien als privatisering van het 'digitale' geheugen van de publieke omroep. Nu zorgen programma's als OVT (radio) en Andere Tijden (televisie) voor 'hapklare' programma's. Straks moeten kijkers en luisteraars misschien zelf de 'context' er maar bijvoegen. Die kritische kanttekening neemt niet weg dat door de bank genomen dit beschikbaar gekomen materiaal inderdaad 'een schat' is.
Wie digitaal rondstruint door de Schatkamer komt wel tot de ontdekking dat helaas (nog) niet alles beschikbaar is. Naar ik begreep is dat grotendeels omdat beeldmateriaal domweg niet meer bestaat. Banden werden in een langer verleden gewoon hergebruikt. We wisten dat natuurlijk al door het ontbreken van nagenoeg alle afleveringen van de populaire serie uit de jaren zestig 'Ja zuster, nee zuster'. Verder zijn er hiaten door het ontbreken van beeldrechten. Mogelijk wordt het materiaal later alsnog aangevuld.
De waarde van historisch materiaal, ook al is dat ongefilterd en zonder veel context, is groot. Waar in (bestaande) boeken wordt verwezen naar radio- en televisie-interviews zijn die nu mogelijk terug te kijken of te beluisteren. Om een voorbeeld te noemen: in de biografie van Willem Schermerhorn verwijst auteur Herman Langeveld naar een televisie-interview uit 1973 waarin de oud-premier inging op zijn rol bij het tot stand komen van het Akkoord van Linggadjati in 1946 en over het feit dat hij daarna moest 'onderduiken'. Dat interview is nu terug te zien.
Geschiedschrijving kan door geïnteresseerden zelf worden 'verrijkt'. Voor het tragische verloop van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd zijn bijvoorbeeld diverse belangrijke radiofragmenten beschikbaar. Zo is de rede te beluisteren die koningin Wilhelmina op 7 december 1942, waarin zij (namens de regering) vanuit Londen het perspectief ontvouwde voor de toekomstige verhoudingen met Indonesië, Suriname en de Antillen. Terug te vinden is verder de integrale uitzending van de soevereiniteitsoverdracht op 27 december 1949 in het Paleis op de Dam, met redevoeringen van premier Drees, de Indonesische premier Hatta en koningin Juliana. De radiouitzending mag gerust een historisch document van formaat worden genoemd.
Beeld en geluid maken het ook mogelijk om kennis te nemen van vroegere gewoonten en verhoudingen. Verrassend vond ik bijvoorbeeld een VPRO-uitzending over het aantreden van het kabinet-Den Uyl in mei 1973.1) Niet de aandacht die daaraan werd besteed was opmerkelijk, maar wel het feit dat camera en interviewer ter plekke verslag konden doen. De beelden beginnen in de ministerskamer in de Tweede Kamer, waar de bewindslieden voorafgaand aan de door Den Uyl af te leggen regeringsverklaring bijeenkwamen. Dat wordt gevolgd de gang van de bewindslieden naar de vergaderzaal, beëdiging van nieuwe Kamerleden en daarna zijn er rechtstreekse reportages van het debat en uit de wandelgangen.
Te zien is, dat Liesbeth, de echtgenote van de premier, samen met VVD-partijvoorzitter Haya van Someren het debat volgde vanuit de ambtenarenloge. Van Someren was een politieke aartsrivaal van Den Uyl. Niettemin bleek er bij haar een welwillende houding te bestaan en verhinderde beide dames niets om elkaars gezelschap op te zoeken en samen de rede van de premier te volgen.
Sommige beelden illustreren verder dat toentertijd nog een andere sfeer in het parlement bestond, met veel meer decorum. Zo is te zien dat de Kamervoorzitter nog (in jacket en voorafgegaan door de Griffier), de zaal binnenkwam, waarbij alle leden gingen staan. Interrupties waren - meestal - korter dan tegenwoordig, maar vonden in grote vrijheid plaats; ook tussen leden onderling en ook door leden die zelf geen woordvoerder in het debat waren. Over de vraag of dat nu een groot goed was of juist leidde tot (onnodig) lange debatten, valt te twisten.
De voorbeelden die ik geef, zijn slechts een illustratie van het nut van het beschikbaar gekomen materiaal. Ondanks de beperking dat context soms wordt gemist, is er een duidelijke meerwaarde. Een uitgebreide samenvatting van de Nacht van Schmelzer of het integrale NOS-journaal op de avond van de moord op Fortuyn zijn sprekender dan beschrijvingen daarvan. Het 'risico' van de Schatkamer is vooral dat het een 'mer à boire' is. Goede inkadering en duiding kunnen daarbij behulpzaam zijn. Gelukkig is op parlement.com veel achtergrond-informatie te vinden.
1) Berichten uit de Samenleving, VPRO, 31 mei 1973 (Schatkamer, Beeld & Geluid)