Dr. H.W. (Hendrik) Tilanus

foto Dr. H.W. (Hendrik) Tilanusvergrootglas

Voorman van de CHU in het midden van de twintigste eeuw. Bijna eenenveertig jaar Tweede Kamerlid en later tevens fractievoorzitter en partijvoorzitter. Was oorspronkelijk officier. Werd een gezaghebbend Kamerlid met name op defensie- en onderwijsgebied en was jarenlang secretaris van de Onderwijsraad. Gijzelaar in Sint-Michielsgestel. Leidde zijn partij door de crisis over de Indische politiek, waarbij hij met veel interne oppositie te maken had. Exponent van de gematigde, gouvernementele CHU, wars van scherpslijperij. Trad als partijleider zelfstandig op, maar gaf fractieleden wel de ruimte om een minderheidsstandpunt in te nemen. Tamelijk pragmatisch ingesteld, geen theoreticus. Kwam altijd per fiets naar het Binnenhof.

CHU
in de periode 1922-1963: lid Tweede Kamer, fractievoorzitter TK

voornamen (roepnaam)

Hendrik Willem (Hendrik)

personalia

wijziging in naam en/of titulatuur
  • H.W. Tilanus, van 5 oktober 1884 tot 20 oktober 1958
  • Dr. H.W. Tilanus, vanaf 20 oktober 1958 (nadat aan hem door de Vrije Universiteit te Amsterdam een eredoctoraat was verleend)

geboorteplaats en -datum
Deventer, 5 oktober 1884

overlijdensplaats en -datum
's-Gravenhage, 16 februari 1966

levensbeschouwing
Hervormd: midden-orthodox

partij/stroming

partij(en)
CHU (Christelijk-Historische Unie)

hoofdfuncties en beroepen

  • tweede luitenant der artillerie te Gorinchem, van 17 augustus 1907 tot 15 augustus 1909
  • tweede luitenant der artillerie te Amsterdam, van 16 augustus 1909 tot 24 mei 1910
  • eerste luitenant der artillerie te Utrecht, van 24 mei 1910 tot 1922 (sinds 1919 op non actief)
  • docent KMA (Koninklijke Militaire Academie) te Breda, van juni 1913 tot 1919
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 25 juli 1922 tot 5 juni 1963
  • fractievoorzitter CHU Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 11 september 1939 tot 15 mei 1963

gevangenschap/internering
  • geïnterneerd gijzelaarskamp te Buchenwald, van 9 oktober 1940 tot 15 november 1941 (op 7 oktober gevangengenomen)
  • geïnterneerd gijzelaarskamp te Haaren, van 16 november 1941 tot 11 mei 1942
  • geïnterneerd gijzelaarskamp te Sint-Michielsgestel, van 11 mei 1942 tot 1944
  • geïnterneerd gijzelaarskamp te Vught, van 6 september 1944 tot 17 september 1944

officiersrangen
  • tweede luitenant der artillerie, van 17 augustus 1907 tot 24 mei 1910
  • eerste luitenant der artillerie, van 24 mei 1910 tot 1 oktober 1926
  • kapitein der artillerie b.d., van 1 oktober 1926 tot 15 juni 1938
  • majoor titulair der artillerie, vanaf 15 juni 1938

partijpolitieke functies

  • tweede en eerste secretaris CHU, van 1917 tot november 1939
  • fractiesecretaris CHU Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 25 juli 1922 tot 11 september 1939
  • voorzitter CHU, van 13 november 1939 tot 9 juli 1958
  • politiek leider CHU, van 14 mei 1940 tot 15 mei 1963
  • erelid CHJG (Christelijk-Historische Jongerengroep), 29 april 1956
  • adviserend lid hoofdbestuur CHU, van 1958 tot 1963

lijsttrekkerschap etc.
  • lijsttrekker CHU Tweede Kamerverkiezingen 1946
  • lijsttrekker CHU Tweede Kamerverkiezingen 1948, van 19 mei 1948 tot 7 juli 1948
  • lijsttrekker CHU Tweede Kamerverkiezingen 1952, van 1 maart 1952 tot 25 juni 1952
  • lijsttrekker CHU Tweede Kamerverkiezingen 1956, van 21 februari 1956 tot 13 juni 1956
  • lijsttrekker CHU Tweede Kamerverkiezingen 1959, van 10 januari 1959 tot 12 maart 1959

nevenfuncties

  • secretaris Onderwijsraad, van 1 september 1919 tot 1 januari 1951
  • secretaris Centrale Commissie georganiseerd overleg in ambtenarenzaken, van 1920 tot 1922
  • secretaris georganiseerd overleg volksonderwijs, vanaf 1929
  • lid Staatscommissie inzake concentratie van scholen voor bijzonder lager onderwijs, van 4 februari 1936 tot 16 december 1936
  • lid Raad van Commissarissen Zuid-Hollandse Bank
  • lid Raad van Commissarissen Nijmeegs Bagger-en Aannemingsbedrijf
  • voorzitter Papefonds, vanaf 1945
  • lid Nationale Advies Commissie (adviescollege voor de samenstelling van de Voorlopige Staten-Generaal), van 20 juli 1945 tot november 1945
  • lid benoemingscommissie Voorlopige Staten-Generaal, van 30 oktober 1945 tot mei 1946 (namens de Tweede Kamer)
  • lid Staatscommissie onderzoek wijziging procedure Grondwetsherziening (Staatscommissie-Beel), van 1 april 1946 tot 1 april 1946
  • lid bestuur Nationaal Comité Handhaving Rijkseenheid, van december 1946 tot juni 1948
  • lid Staatscommissie onderzoek Grondwetsherziening vanwege hervorming van de staatkundige structuur van het Koninkrijk (Staatscommissie-Beel), van 29 september 1947 tot maart 1948
  • lid Defensiecommissie, van 9 juli 1948 tot 27 oktober 1949
  • voorzitter Defensiecommissie, van 28 oktober 1949 tot 1963
  • lid Staatscommissie inzake de Grondwetsherziening (Staatscommissie-Van Schaik), van april 1950 tot 1954
  • lid adviescommissie voor de crematie (derde commissie-Kan), van 16 januari 1964 tot 17 mei 1965

afgeleide functies, presidia etc.
  • lid Commissie van Rapporteurs inzake de Nota van den minister van Justitie betreffende de feiten en omstandigheden, op grond waarvan op 1 april 1938 aan de brigade der Koninklijke Marechaussee te Oss is gelast zich tijdelijk van opsporingsdiensten te onthouden (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van februari 1939 tot juni 1939
  • lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van september 1939 tot juni 1963
  • lid commissie van voorbereiding voor de voorstellen tot Grondwetsherziening inzake Nederlands-Indië en het ontwerp-Unieverdrag (Commissie van Negen) (Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal), van februari 1948 tot november 1949
  • lid delegatie uit de Tweede Kamer naar Indonesië, november 1948 (in verband met onderhandelingen van Stikker en Sassen met Hatta)
  • lid parlementaire delegatie naar Duitsland (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van februari 1950 tot maart 1950
  • voorzitter Commissie van Voorbereiding voor de ontwerp-Kweekschoolwet (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van juni 1950 tot februari 1952
  • voorzitter vaste commissie voor Onderwijs (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 15 oktober 1951 tot 17 september 1953
  • voorzitter begrotingscommissie voor Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 11 februari 1953 tot 17 september 1953
  • voorzitter vaste commissie voor Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 17 september 1953 tot 5 juni 1963
  • ondervoorzitter Commissie van Voorbereiding ontwerp-Oorlogswet voor Nederland (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 21 maart 1961 tot 5 juni 1963
  • voorzitter bijzondere commissie voor het wetsontwerp Goedkeuring overeenkomst met de Van Gogh-Stichting (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 4 oktober 1962 tot november 1962
  • voorzitter bijzondere commissie voor het wetsvoorstel Goedkeuring Verdrag met de Bondsrepubliek Duitsland over legering van militairen (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 27 februari 1963 tot april 1963

opleiding

lager-/basisonderwijs
  • lagere school te Deventer
  • lagere school te Leiden
  • "Instituut Tesch" te 's-Gravenhage

hoger beroepsonderwijs
  • opleiding Cadettenschool te Alkmaar, van 1902 tot 1904
  • officiersopleiding KMA (Koninklijke Militaire Academie) te Breda, van 1904 tot 1907

eredoctoraten
  • rechtsgeleerdheid, Vrije Universiteit te Amsterdam, 20 oktober 1958

activiteiten

als parlementariër
  • Was onderwijswoordvoerder van de CHU-Tweede Kamerfractie. Hield zich aanvankelijk ook bezig met militaire aangelegenheden en in de periode 1933-1940 tevens met buitenlandse zaken.
  • Interpelleerde in 1934 minister Marchant over het standpunt van de regering ten opzichte van de schrijfwijze van de Nederlandse taal

opvallend stemgedrag
  • Stemde in 1930 als enige van zijn fractie vóór een (verworpen) amendement-Lingbeek om de voorgestelde benoembaarheid van geestelijken tot raadslid etc. te schrappen
  • In 1930 stemden hij en Krijger als enige van de CHU-fractie tegen het wetsontwerp Wijziging van de Gemeentewet vanwege de bepaling over de benoembaarheid van vrouwen tot burgemeester en gemeentesecretaris
  • Stemde in 1947 als enige van zijn fractie tegen het (later door de Eerste Kamer verworpen) initiatiefvoorstel tot wijziging van de Enquêtewet inzake het horen van (oud-)ministers
  • Behoorde in december 1949 met Kikkert, Van de Wetering en jkvr. Wttewaall van Stoetwegen tot de minderheid van de CHU-fractie die vóór de Soevereiniteitsoverdracht over Indonesië stemde
  • Behoorde in 1954 met De Ruiter en Krol tot de minderheid van zijn fractie die tegen de ontwerp-Schoolgeldwet stemde
  • Behoorde in 1957 met jkvr. Wttewaall van Stoetwegen en Kikkert tot de minderheid van zijn fractie die vóór de ontwerp-Wet grootboek woningverbetering stemde
  • In 1957 stemden hij en Diepenhorst als enigen van hun fractie tegen een (onaanvaardbaar verklaarde en verworpen) motie-Biewenga over deblokkering van een lastenverlichting voor landbouwers

wetenswaardigheden

algemeen
  • Toen hij naar zijn mening te weinig medewerking van de partij kreeg bij zijn propagandawerk in Noord-Brabant, ging hij zelf over tot het oprichten van CHU-afdelingen
  • Was in 1925 vanwege ziekte afwezig bij de stemming over het amendement-Kersten inzake het gezantschap bij de Paus, waarvan de aanneming tot een kabinetscrisis leidde
  • Met Bakker en Krijger de voornaamste tegenstander in de CHU-fractie van een plan van De Visser (CHU-fractievoorzitter en formateur) om als oplossing voor de kabinetscrisis het gezantschap bij de Paus te combineren met een ander gezantschap.
  • Werd in september 1939 met 5 van de 7 stemmen tot fractievoorzitter gekozen. Bakker en Slotemaker de Bruïne kregen 1 stem
  • Vanwege zijn steun aan de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië stond zijn positie als partijleider van de CHU bij een deel van zijn partij ter discussie. Een poging om Mr. Schmal naar voren ter schuiven als nieuwe partijaanvoerder kreeg in 1952 echter onvoldoende steun.
  • Sprak bij de val van het laatste kabinet-Drees op 11 december 1958 de gevleugelde woorden "Moet dat nu zo?"
  • Als oudste lid in jaren diverse keren fungerend Tweede Kamervoorzitter

uit de privésfeer
  • De naam Tilanus is een latinisering van Tiel
  • Zijn moeder overleed in 1887 op 34-jarige leeftijd
  • Was op latere leeftijd geheel doof aan zijn linkeroor
  • Zijn vader was majoor der cavalerie en later directeur bijkantoor Amsterdamse Maatschappij van Levensverzekering

anekdotes en citaten
  • Toen Mr. Burger, de fractievoorzitter van de PvdA, eens betoogde dat de fractie van de CHU hem aan een koppel patrijzen deed denken, omdat zij, als er een schot werd gelost alle kanten opvloog, antwoordde Tilanus, dat partijzen wel steeds allemaal op hun nest terugkeren. En dat gold ook voor zijn fractie.

woonplaats(en)/adres(sen)
  • Deventer
  • Leiden
  • 's-Gravenhage
  • Leiden
  • 's-Gravenhage, Sweelinckplein
  • Amsterdam, Paul Krugerlaan 51, omstreeks 1909
  • Utrecht, Willem de Zwijgerlaan 18, vanaf 1 september 1910
  • Ginniken, Baronielaan 92, van 1913 en nog in 1919
  • 's-Gravenhage, Louise de Colignyplein 15, omstreeks 1922
  • 's-Gravenhage, Frankenstraat 39, omstreeks 1928
  • 's-Gravenhage, Statenlaan 125, omstreeks 1931 tot 16 februari 1966

ridderorden
  • Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, 28 augustus 1931
  • Grootofficier in de Orde van Oranje-Nassau, 9 oktober 1954 (t.g.v. zijn 70e verjaardag)
  • Commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw, juli 1963

publicaties/bronnen

literatuur/documentatie
  • A.W. Abspoel, "Van Binnen- en Buitenhof" (1956), 61
  • G. Puchinger, "Tilanus vertelde mij zijn leven" (1966)
  • G. Puchinger, "Tilanus, Hendrik Willem (1884-1966)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel I, 583

Biografisch Woordenboek(en)
biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland

archivalia
archief-Tilanus, Nationaal Archief

familie/gezin

huwelijk/samenlevingsvorm
gehuwd te Utrecht, 30 september 1909

echtgeno(o)t(e)/partner
J.C.H.A. Middelbeek, Johanna Catharina Hillegonda Adriana

kinderen
3 zoons en 2 dochters

vader
W.J. Tilanus, Willem Joris

geboorteplaats en/of -datum
Rijswijk (Gld.), 1859

moeder
C.J.J. van Os, Clasina Jacoba Johanna

geboorteplaats en/of -datum
Tiel, 1853

stiefmoeder
C.M. Godefroi, Cornelie Mathilde

broers en zusters
2 broers (één uit tweede huwelijk van zijn vader; zijn broer Arnold overleed in 1911 op 23-jarige leeftijd)

beroep grootvader (vaderskant)
suikerfabrikant

familierelaties

Bovenstaande gegevens zijn ontleend aan het biografisch archief van het Parlementair Documentatiecentrum (PDC) van de Universiteit Leiden en betreffen vooral de periode waarin iemand politiek en bestuurlijk actief is of was.
Aanvullingen en gemotiveerde correcties ontvangt PDC graag. U kunt hiervoor de "reageer-keuze" aan de rechterzijde van deze pagina gebruiken of uw aanvullingen per post sturen naar PDC, antwoordnummer 10801, 2501 BW Den Haag of per email aan info@biografieen.com.