Dr. G. (Gerard) van der Leeuw

foto Dr. G. (Gerard) van der Leeuwvergrootglas

Eerste naoorlogse minister van Onderwijs. Was in 's-Heerenberg hervormd predikant en werd in 1918 in Groningen hoogleraar geschiedenis van de godsdiensten. Publiceerde veel en was een vooraanstaand theoloog. Grote kenner van kerkmuziek. Schoonzoon van een CHU-Tweede Kamerlid, maar werd als aanhanger van de doorbraakgedachte zelf in 1946 lid van de PvdA. Stelde als minister in het kabinet-Schermerhorn/Drees diverse partijgenoten aan in de top van zijn departement. Streefde een actieve cultuurpolitiek en vorming van een nationale omroep na. Kon echter niet veel van zijn vernieuwingsideeën tot stand brengen.

PvdA, partijloze c.h.
in de periode 1945-1946: lid Tweede Kamer, minister

voornaam (roepnaam)

Gerardus (Gerard)

personalia

geboorteplaats en -datum
's-Gravenhage, 18 maart 1890

overlijdensplaats en -datum
Utrecht, 18 november 1950

levensbeschouwing
Hervormd: midden-orthodox

partij/stroming

partij(en)
PvdA (Partij van de Arbeid), vanaf maart 1946

partij waarop werd gestemd
CHU (Christelijk-Historische Unie) (tot begin jaren '20)

hoofdfuncties en beroepen

  • kandidaat-predikant, Nederlandse Hervormde Kerk te 's-Gravenhage, 1916
  • predikant Nederlandse Hervormde Kerk te 's-Heerenbergh (Gld.), van 14 mei 1916 tot 15 september 1918
  • hoogleraar geschiedenis der godsdiensten, phaenomenologie van de godsdienst, encyclopedie der godgeleerdheid en Egyptische taal en letterkunde, Rijksuniversiteit Groningen, van 15 september 1918 tot juni 1945
  • minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, van 25 juni 1945 tot 3 juli 1946
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 4 juni 1946 tot 10 juli 1946
  • hoogleraar geschiedenis der godsdiensten, phaenomenologie van de godsdienst, encyclopedie der godgeleerdheid en Egyptische taal en letterkunde, Rijksuniversiteit Groningen, van 1 augustus 1946 tot 18 november 1950

nevenfuncties

  • voorzitter Liturgische Kring, vanaf 1920 (oprichter)
  • voorzitter commissies op kerkelijk gebied
  • voorzitter Nederlandse Bach Vereniging (voor 1940)
  • lid uitvoerend comité Hulpverlening aan kinderen in Spanje, 1939
  • lid voorlopige Monumentenraad, van 1946 tot 18 november 1950
  • lid Staatscommissie reorganisatie van het hoger onderwijs (Staatscommissie-Reinink), van 1 mei 1946 tot mei 1949
  • voorzitter NGG (Nederlands Genootschap van Godsdiensthistorici), van 1947 tot 1950 (oprichter)
  • voorzitter Nederlandse Bach Vereniging, van december 1948 tot 18 november 1950
  • voorzitter Raad van beheer NFI (Nederlands Film Instituut) te Amsterdam
  • voorzitter Raad voor Zuiver Wetenschappelijk Onderzoek
  • voorzitter Commissie van Advies Culturele Betrekkingen Nederland-Zuid-Afrika, 1949
  • voorzitter IAHR (International Association for the History of Religion), 1950 (oprichter)

opleiding

voortgezet onderwijs
  • Openbaar "Gymnasium Haganum" te 's-Gravenhage, tot 1908

academische studie
  • godgeleerdheid (gepromoveerd op dissertatie), Rijksuniversiteit Leiden, van 2 oktober 1908 tot 15 maart 1916
  • Egyptologie, Universiteiten te Berlin en Göttingen, van 1913 tot 1914

eredoctoraten
  • eredoctoraat Universiteit van Brno, 1946

activiteiten

als bewindspersoon (beleidsmatig)
  • Sloot in januari 1946 in Den Haag samen met minister Van Roijen een (nieuw) verdrag met België over culturele samenwerking. Dat voorziet onder meer in de uitwisseling van hoogleraren en toekenning van studiebeurzen, maar ook in de uitwisseling van (middelbare) leerkrachten, het scheppen van de mogelijkheid van vestiging van culturele instellingen en het bevorderen van culturele uitwisselingen via concerten, tentoonstellingen, voordrachten etc.
  • Voorstander van een nationale omroep; stelde de Stichting Radio Nederland in overgangstijd in
  • Wilde een actieve cultuurpolitiek voeren en was voorstander van salarisverhoging voor onderwijzers en onderwijzeressen
  • Stelde PvdA'ers aan in de top van zijn ministerie (H.J. Reinink, Ph.J. Idenburg)

als bewindspersoon (wetgeving)
  • Vaardigde in augustus 1945 het Besluit herstel instellingen van hoger onderwijs (Stb. F 145) uit. Hiermee kwam er een definitieve regeling voor de studentenzuivering en konden universitaire bestuursorganen opnieuw worden samengesteld. Voorts verklaarde het besluit alle tentamens, examens en promoties na ondertekening van de loyaliteitsverklaring ongeldig (hiervoor werd later een beroepsmogelijkheid ingesteld).
  • Vaardigde in augustus 1945 twee KB's (Stbb. F 148 en F 149) uit over de zuivering van het filmtheater- en verhuurwezen en van het filmproductiewezen. In 1946 kwam hiervoor een wettelijke basis (Stbb. G 114 en G 115).
  • Bracht in oktober 1945 het Besluit luisterbijdrage tot stand. Vanaf 1 november 1945 moest f 1,- per maand worden betaald voor een radio of een aansluiting op de draadomroep.
  • Bracht in 1946 samen met minister Kolfschoten de Wet zuivering van kunstenaars (Stb. G 84) tot stand, waarmee een wettelijke basis werd gegeven aan de door het Militair Gezag ingestelde ereraden. Er kwam tevens een Centrale Ereraad die als beroepsinstantie optrad. (139)
  • Bracht in 1946 een wetje tot stand waardoor de regeling werd verlengd waardoor onderwijzers met 60 jaar werden gepensioneerd

wetenswaardigheden

uit de privésfeer
  • Was actief in de Padvindersbeweging
  • Was zeer muzikaal
  • Verrichtte in 1943-1944 enige werkzaamheden voor het departement van Onderwijs, Wetenschap en Kultuurbescherming
  • Ter zijner nagedachtenis is de Stichting Van der Leeuw-lezing in het leven geroepen
  • Zijn vader was boekhouder en adjunct-inspecteur bij het Staatstoezicht op de naleving van de Drankwet
  • Vader van A.J. van der Leeuw, directeur van het RIOD (Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie)

woonplaats(en)/adres(sen)
  • 's-Gravenhage, tot 1916
  • 's-Heerenbergh, van 1916 tot 1918
  • Groningen, Kraneweg 107, omstreeks 1931
  • Wassenaar, omstreeks 1945

verenigingen, sociëteiten, genootschappen etc.
  • lid NVB (Nederlandse Volksbeweging), vanaf 22 mei 1945
  • lid Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden
  • lid KNAW (Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen)
  • lid Koninklijke Vlaamse Akademie van Wetenschappen
  • lid Accademia Nazionale dei Lincei
  • lid Eranos Genootschap Ascona

hobby's
  • muziek
  • lezen (o.a. detectives)

publicaties/bronnen

publicaties
  • geschriften over Bach, liturgie, Griekse godsdienstgeschiedenis, het historisch christendom
  • "Godsdienstvoorstellingen in de Oud-Aegyptische Pyramidetexten" (disseratie, 1916)
  • "Historisch Christendom" (1919)
  • "Inleiding tot de Godsdienstgeschiedenis" (1924)
  • "Mystiek" (1925)
  • "Einführung in de Phänomenologie der Religion" (1925)
  • "Goden en Menschen in Hellas" (1927)
  • "Achnaton" (1927)
  • "La Structure de la Mentalité primitive" (1928)
  • "Wegen en grenzen. een studie over de verhouding tussen religie en kunst" (1932)
  • "Phänomenologie der Religion" (1933)
  • "Inleiding tot de theologie" (1935)
  • "De primiteve mens en de religie" (1937)
  • "Bach's Matthaeuspassion" (1937)
  • "Balans van het Christendom" (1940)
  • "Liturgiek" (1940)
  • "Der Mensch und die Religion" (1940)
  • "De godsdiensten der Wereld" (1940-1941) (met J.N. Bakhuizen van den Brink)
  • "Balans van Nederland" (1944)
  • "Nationale Cultuurtaak"
  • "Bachs Johannes Passion" (1946)
  • "Inleiding tot de Phaenomenologie van de Godsdienst" (1948)
  • "Sacramentstheologie" (1949)

literatuur/documentatie
  • W. Vos, "Dr. G. van der Leeuw. Bibliographie zijner geschriften", in: W.J. Kooiman en J.M. van Veen (red.), "Pro regno pro sanctuario. Een bundel studies... van prof.dr. G. van der Leeuw" (Nijkerk, 1950)
  • F. Sierksma, "Prof.dr. G. van der Leeuw. Dienaar van God en hoogleraar te Groningen" (Amsterdam, 1951)
  • Levensbericht door C.J. Bleeker in: Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde 1950/51, 145-146
  • F.J.F.M. Duynstee en J. Bosmans, "Het Kabinet Schermerhorn/Drees 1945-1946" (Assen-Amsterdam, 1977)
  • J.D.J. Waardenburg, "Leeuw, Gerardus van der", in: Biografisch lexicon voor de geschiedenis van het Nederlands protestantisme, deel 1, 114
  • H. de Liagre Böhl, "Leeuw, Gerardus van der (1890-1950)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel V, 302
  • Biografische Notities, door H. van Dulken, Boekmanstichting (in voorbereiding (1983))
  • W. Hofstee, "Goden en Mensen. De godsdienstwetenschap van Gerardus van der Leeuw 1890-1950" (Kampen, 1997)
  • Wie is dat? 1931

Biografisch Woordenboek(en)
  • biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland
  • biografie opgenomen in Biografisch Lexicon voor de geschiedenis van het Nederlands Protestantisme

publicaties over en van letterkundigen
gegevens uit de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren

archivalia via site Nationaal Archief
vindplaatsen en beschrijvingen verzameld door het Nationaal Archief

familie/gezin

huwelijk/samenlevingsvorm
gehuwd te 's-Gravenhage, 27 april 1916 (echtgenote overleden 19 mei 1946)

echtgeno(o)t(e)/partner
A.C. Snoeck Henkemans, Anna Catharina

kinderen
3 zoons

vader
G. van der Leeuw, Gerardus

geboorteplaats en/of -datum
's-Gravenhage, 23 mei 1861

moeder
E.A. Nelck, Elisabeth Antoinette

geboorteplaats en/of -datum
's-Gravenhage, 12 mei 1863

broers en zusters
1 broer en 1 zuster (zelf de oudste)

familierelaties

Bovenstaande gegevens zijn ontleend aan het biografisch archief van het Parlementair Documentatiecentrum (PDC) van de Universiteit Leiden en betreffen vooral de periode waarin iemand politiek en bestuurlijk actief is of was.
Aanvullingen en gemotiveerde correcties ontvangt PDC graag. U kunt hiervoor de "reageer-keuze" aan de rechterzijde van deze pagina gebruiken of uw aanvullingen per post sturen naar PDC, antwoordnummer 10801, 2501 BW Den Haag of per email aan info@biografieen.com.