Een politieke partij bestaat bij de gratie van haar kiezers. Maar wat gebeurt er als de angst om die kiezers kwijt te raken zo groot wordt dat een partij niet meer durft te besturen, geen compromissen meer kan sluiten en haar eigen maatschappijvisie uit het oog verliest?
In een recente column wijst NRC-journalist Tom-Jan Meeus op het fundamentele onderliggende probleem: een crisis van de politieke partij.1) En dan niet zozeer een legitimiteitscrisis, zoals hen al vaak is toegedicht, maar een representatiecrisis: handelen namens een achterban is verworden tot optreden in de geest van een achterban, met als primair doel ze tevreden te houden. Happy kids, happy parents.
Algauw wordt dan naar de VVD gewezen. Maar het probleem is beslist niet verbonden aan één (type) partij. Vrijwel alle politieke partijen worstelen met dezelfde verleiding: de eigen achterban gunstig stemmen, de peilingen nauwlettend volgen en vooral voorkomen dat een concurrent er met de kiezers vandoor gaat. De ene linkse partij vreest kiezers aan de andere te verliezen, rechts vreest kiezers aan nog rechtser te verliezen en middenpartijen vrezen dat iedere concessie aan een coalitiepartner hun geloofwaardigheid aantast. Het partijbelang wordt daarmee steeds vaker vereenzelvigd met het algemeen belang. En het electorale belang met het landsbelang.
De VVD zit op dit moment wel gevangen in een heel ongemakkelijke kramp. De partij wil regeringsverantwoordelijkheid dragen, maar is tegelijkertijd bang om compromissen te sluiten. Die angst wordt vanuit het onderbewuste misschien wel aangewakkerd de moeder aller verkiezingsnederlagen uit de recente geschiedenis, van de PvdA in 2017. De kiezer rekende toen genadeloos af met de PvdA voor alle concessies aan de VVD: 29 zetels eraf. Ook bij de VVD is dat niet onopgemerkt gebleven. En voor wat betreft D66: regeren is halveren, zij weten niet beter.
Het idee dat samenwerking met bepaalde partijen of personen gelijkstaat aan politieke zelfmoord, bepaalt ondertussen steeds meer de politieke bewegingsruimte. Een compromis wordt verdacht. Een gesprek wordt een risico. Een afwijkende opvatting wordt een bedreiging voor de partijdiscipline.
Zo dreigt een merkwaardige omkering te ontstaan. Niet langer bepalen politieke overtuigingen welke keuzes worden gemaakt, maar bepaalt het verwachte electorale effect welke overtuigingen nog mogen worden uitgesproken.
Volgens Tom-Jan Meeus heeft dit alles te maken met hoe politieke partijen in tijden van populisme electoraal overleven: door consequent in te spelen op de gevoelens van kiezers. Wie die vorm beheerst, is het volk meester. De omgekeerde vraag is echter ook interessant: hoe komen partijen aan hun einde?
In 'When political parties die' uit 2010 onderzoekt politicoloog Charles S. Mack waarom grote en gevestigde politieke partijen, soms met een lange geschiedenis, uiteindelijk toch kunnen verdwijnen.2) Zijn belangrijkste inzicht: grote partijen gaan niet noodzakelijk ten onder door verkiezingsnederlagen. Ze kunnen forse electorale verliezen overleven. Veel gevaarlijker is een verwijdering tussen de partijtop en de traditionele partijbasis over een onderwerp van groot nationaal belang. Mack noemt dat disalignment: het uiteengroeien van partij en de achterban.
In Nederland is dit goed bij de PvdA aanwijsbaar: de sociaaldemocraten lieten vanaf de jaren 1970 de traditionele arbeidersachterban enigszins los, om zich te richten op nieuwe sociale bewegingen die ijverden voor de emancipatie van vrouwen, zorg voor milieu, internationale vrede en – nog iets later – de integratie van minderheden. Anderzijds nam de potentiële achterban van de PvdA simpelweg ook in omvang af: met de toegenomen welvaart verdampte de arbeidersklasse. Zoals ook de KVP kiezers verloor door ontkerkelijking en individualisering.
Bij de VVD ligt het iets gecompliceerder. De partijtop zal claimen juist helemaal in de maat te lopen met de VVD-kiezer. Maar in hoeverre vertegenwoordigt de VVD-kiezer nog het raison d'être van de VVD?
Afgelopen tijd zouden naar verluidt verschillende actieve leden hun lidmaatschap hebben opgezegd.3) VVD-vertegenwoordigers in het lokaal bestuur hebben inmiddels openlijk hun kritiek geuit, net als de vanouds wat progressievere JOVD: de partijtop zou te veel varen op de vraag hoeveel zetels een bepaalde beslissing mogelijk kost, en te weinig handelen vanuit een herkenbaar perspectief op maatschappelijke vraagstukken.
De kwestie is echter groter dan de VVD. Elke partij die samenwerking onmogelijk maakt uit angst voor electorale repercussies, draagt bij aan een politiek systeem waarin het eigen voortbestaan belangrijker dreigt te worden dan het functioneren van het geheel.
De parlementaire democratie zoals wij die kennen, is in ideale zin een deliberatieve democratie. Zij is geen optelsom van verkiezingsprogramma's. Zij is gebaseerd op overleg, onderhandeling en het vermogen verschillende belangen bij elkaar te brengen. Juist daarvoor zijn politieke partijen ooit ontstaan. Niet om koste wat kost zichzelf in stand te houden.
Tom-Jan Meeus, ‘De politieke impasse heeft diepere oorzaken’, NRC Handelsblad, 31 oktober 2026.
Charles S. Mack, When political parties die (Santa Barbara 2010).
Het ledental van de VVD daalde tussen 2021 en 2025 met iets minder dan 5000; in 2026 kon de partij er volgens eigen opgaaf weer ruim 1600 bij noteren. Aan het begin van 2027 zal het DNPP de cijfers over afgelopen jaar uitvragen.