Democraten 1966 (D66) - Hoofdinhoud

Democraten 1966 (D66) is een hervormingsgezinde sociaal-liberale partij. Sinds zijn verkiezing tot lijsttrekker op 24 juni 2006 is Alexander Pechtold politiek leider. De partij werd opgericht op 14 oktober 1966 door 44 'homines novi', waarvan er slechts 25 eerder bij andere politieke partijen actief waren geweest. Belangrijkste initiatiefnemer en voorman (tot 1998) was de oud-journalist Hans van Mierlo.

D66 haalde bij de verkiezingen van 12 september 2012 twaalf zetels, een winst van twee ten opzichte van het resultaat in 2010. In 2006-2010 had D66 drie zetels in de Tweede Kamer. De partij heeft vijf zetels in de Eerste Kamer.

Van mei 2003 tot juli 2006 was D66 regeringspartij, nadat zij in de periode 2002-2003 in de oppositie was. D66 nam deel aan een kabinet met CDA en VVD en had daarin twee ministers en één staatssecretaris.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van zowel 2006 en 2010 als 2012 was Alexander Pechtold lijsttrekker.

Volgens het beginselprogramma van D66 moet de mens centraal staan in de politiek. Aan het klassieke liberalisme voegt de partij daarom een sociale component toe. D66 wordt hierom wel aangeduid als een sociaal-liberale partij.

Als onderdeel van dit sociaal-liberalisme richt D66 zich erg op democratie met bijvoorbeeld de gekozen burgemeester en het referendum als programmapunten.

Naast democratie is pragmatisme belangrijk voor D66. "D66 bedrijft praktische en resultaatgerichte politiek vanuit haar idealen, zonder blauwdrukken of dogma's," zo staat in het beginselprogramma.

Jaar	Affiches	Lijsttrekker	Kandidaten	Programma (VP)	Zetels	Percentage
2012		Alexander Pechtold	Lijst 2012	En nu vooruit	12	8,3
2010		Alexander Pechtold	Lijst 2010	Anders Ja	10	6,9
2006		Alexander Pechtold	Lijst 2006	Het gaat om mensen	3	2,0
2003		Thom de Graaf	Lijst 2003	Juist nu	6	4,1

In de periode 2009-2014 wordt D66 door drie afgevaardigden vertegenwoordigd in het Europees Parlement. Deze zijn lid van de ALDE-fractie.

D66 - tot 1981 werd de naam D'66 gevoerd - werd opgericht op 14 oktober 1966, in een periode waarin grondige veranderingen in de (Nederlandse) maatschappij zichtbaar werden. Ontzuiling en ontkerkelijking zorgden ervoor dat kiezers hun stemgedrag steeds minder lieten bepalen door klasse of godsdienst. Het aantal 'zwevende' kiezers nam toe.

De toenemende onduidelijkheid in de politiek was voor een aantal links-liberalen, van wie sommige partijloos waren, reden om op 30 april 1966 in Amsterdam bijeen te komen. Zij richtten zich op 10 september 1966 een appèl aan 'iedere Nederlander die ongerust is over de ernstige devaluatie van onze democratie'.

Bij de oprichting wees de partij alle van oorsprong 19e-eeuwse ideologieën af. Volgens D66 waren de tegenstellingen tussen de oude ideologieën verdwenen. Deze boden geen oplossingen meer voor een moderne maatschappij. Slechts een wetenschappelijke, pragmatische aanpak bood uitkomsten.

D66 heeft vanaf het begin staatsrechtelijke hervormingen nagestreefd, met als doel een directe democratie, met bijvoorbeeld een direct gekozen minister-president. Bij het ontwikkelen van deze plannen speelde de Leidse hoogleraar Jan Glastra van Loon een belangrijke rol. Verder richtte het zich op moderne thema's als vrouwen-emancipatie en milieubescherming.

De populariteit van D66, met Van Mierlo als leider, overtrof bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1967 alle verwachtingen. De partij behaalde in één keer zeven zetels. Mede dankzij dit succes kwamen de door D66 gepropageerde ideeën voor institutionele hervormingen prominent op de politieke agenda te staan.

Aan het begin van de jaren '70 werkte de partij intensief samen met de PvdA. In 1972 had D66 een gezamenlijk verkiezingsprogramma met PvdA en PPR, 'Keerpunt '72'. Deze samenwerking ging ten koste van de eigen identiteit van D66. Ook was de nieuwigheid van de partij er vanaf, dit leidde er toe dat leden en kiezers de partij massaal de rug toe keerden. D66 verdween halverwege de jaren '70 dan ook bijna van de politieke kaart.

In 1976 lukte het de nieuwe lijsttrekker Jan Terlouw, na een handtekeningenactie, de partij weer uit het dal te trekken. Onder Terlouw wilde de partij zich ontwikkelen tot een 'redelijk alternatief' voor de andere partijen. Soms noemde zij zich 'de vierde stroming' naast de sociaal-democratie van de PvdA, de christen-democratie van de CDA-in-oprichting en het liberalisme van de VVD.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1981 behaalde D66 17 zetels, een groot electoraal succes. Echter in 1982 werd dit zeteltal weer gereduceerd tot zes. Er ontstond een discussie over wat nu precies die 'vierde stroming' was. De meningen waren verdeeld over wat de plaats van D66 zou moeten zijn.

In 1985 kwam Van Mierlo weer terug als lijsttrekker en bij de verkiezingen van 1986 won de partij weer aan zetels. Geen andere partij leek zo afhankelijk te zijn van de politiek leider. In 1994 wist de partij een recordaantal zetels van 24 te behalen en dwong min of meer de vorming van het eerste paarse kabinet af.

Bij de verkiezingen van 1998 trad Van Mierlo terug. D66 verloor 10 zetels, maar bleef wel deel uitmaken van het tweede paarse kabinet. Na verkiezingsnederlagen in 2002 en 2003 stapte partijleider Thom de Graaf, die in 1998 Els Borst was opgevolgd, op. Boris Dittrich volgde hem op.

Na de mislukte formatie van een CDA-PvdA-kabinet in 2003 vormde D66 samen met CDA en VVD een regeringscoalitie. Naar aanleiding van de zogenaamde 'Ayaancrisis' van 2006 trok de D66-fractie echter haar steun voor het kabinet in. De bewindslieden van D66 boden hierop hun ontslag aan en formeerde premier Balkenende het rompkabinet-Balkenende III.

Bij de vervroegde verkiezingen van november 2006 verloor de partij de helft van haar zes zetels. Felle oppositie, onder leiding van de nieuwe politiek leider Alexander Pechtold, tegen het kabinet-Balkenende IV en tegen de steeds verder groeiende PVV van Geert Wilders leverde de partij echter in de verkiezingen van 2009 (voor het Europees Parlement) en 2010 (voor de Tweede Kamer) winst op. Na het stuklopen van de onderhandelingen over een 'paars-plus'-kabinet in de zomer van 2010 werd duidelijk dat de partij opnieuw deel zou uitmaken van de oppositie.

Het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen is dé bron voor informatie  van en over de Nederlandse politieke partijen. Rond D66 is onder meer de volgende informatie online beschikbaar: