Kabinet-Biesheuvel I en II (1971-1973)

Foto kabinet-Biesheuvel Ivergrootglas

Dit kabinet, met nieuwkomer DS'70 als vijfde regeringspartij, zet het beleid van het kabinet-De Jong voort. Financieel-economische problemen staan centraal, waarbij de toenemende inflatie het grootste probleem is. DS'70 maakt zich sterk voor toepassing van het profijtbeginsel. Na marathonvergaderingen over de begroting 1973 komt het in juli 1972 tot een breuk in het kabinet. De DS'70-ministers, die vinden dat er ingegrepen moet worden in het loon- en prijsbeleid, accepteren de bezuinigingen op hun departementen niet.

Het eerste kabinet-Biesheuvel, dat op 6 juli 1971 aantreedt, bestaat uit ministers van de KVP, ARP, CHU, VVD en DS'70. Minister-President Biesheuvel is afkomstig uit de ARP. Hij legt op 3 augustus 1971 de regeringsverklaring af. DS'70 maakt na de kabinetscrisis vanaf 21 juli 1972 geen deel meer uit van het kabinet. Er is dan sprake van een tweede kabinet-Biesheuvel, dat als overgangskabinet optreedt. De voornaamste taken daarvan zijn het uitschrijven van vervroegde Tweede Kamerverkiezingen (in november 1972) en het opstellen van begroting 1973.

Het tweede kabinet beschouwt zichzelf, hoewel het een minderheidskabinet is, vanaf 9 augustus 1972 als een volwaardig kabinet. Het kabinet wordt op de dag van de verkiezingen, 29 november 1972, demissionair. Door de lange duur van de formatie in 1972-1973 neemt het kabinet verdergaande beslissingen dan gebruikelijk is voor een demissionair kabinet. Op 11 mei 1973 treedt het opvolgende kabinet-Den Uyl aan.

Bijzonderheden

Spotprent kabinet Biesheuvel Ivergrootglas

Drie van Breda

De belangrijkste zaak waarmee het kabinet te maken, krijgt is de discussie over de mogelijke gratiëring van de Drie van Breda (drie tot levenslang veroordeelde Duitse oorlogsmisdadigers). Uiteindelijk ziet het kabinet hier vanaf, nadat de Tweede Kamer zich via een motie-Voogd in meerderheid tegen heeft verklaard.


 

abortusvoorstel

De ministers Van Agt (Justitie) en Stuyt (Volksgezondheid) dienden in juni 1972 een voorstel in over zwangerschapsonderbreking (abortus provocatus). Het beginsel daarbij is dat abortus strafbaar blijft, tenzij er gegronde redenen voor waren ('nee, tenzij'). Eerder (in 1970) hadden twee PvdA-leden, Lamberts en Roethof, al een voorstel ingediend om abortus uit het strafrecht te halen ('ja, mits'). Beide voorstellen bleven nog onafgedaan.

milieu

Minister Stuyt (KVP), de eerste minister die speciaal met het milieu was belast, brengt een Urgentienota over de milieuproblemen uit. Tijdens deze kabinetsperiode verschijnt het Rapport van de Club van Rome, waaruit blijkt dat het in de hele wereld slecht gaat met het milieu en dat hulpbronnen op den duur zullen opraken.

bezuinigingen op onderwijs

Tegen de plannen van minister Van Veen om onder meer de groepsgrootte in het beroepsonderwijs te verhogen en het lesgeld te verhogen, ontstaat veel onrust in het onderwijsveld. De linkse oppositie stemt tegen de begroting van Onderwijs voor 1972.

 
 Spotprent kabinet-Biesheuvel vergrootglas

financieel-economisch beleid

Op financieel-economisch gebied krijgt het kabinet te maken met wat wel wordt genoemd 'stagflatie': een combinatie van stagnerende economie en toenemende inflatie (prijsstijgingen). Het financieringstekort loopt op naar f. 3,9 miljard in 1971 en de werkloosheid stijgt naar 150.000. De inflatie bedraagt in 1971 zeven procent.

Al op 4 augustus 1971 trekt het kabinet de door het vorige kabinet genomen loonmaatregel in. Ook de prijscalculatiemaatregel wordt ingetrokken.


 

De aanpak hiervan levert bij de opstelling van de begroting voor 1973 problemen op. De ministers van DS'70 vinden dat de inflatie onvoldoende wordt bestreden en dat zij zelf te veel moeten bezuinigen op openbaar vervoer en hoger onderwijs. Dat is voor de DS'70-bewindslieden op 17 juli 1972 reden om ontslag te vragen. Dat verzoek wordt op 20 juli ingewilligd. De overige bewindslieden stellen hierop hun portefeuilles ter beschikking.

overige

  • Nederland gaat over tot de volkenrechtelijke erkenning van de DDR en stemt in met de toelating van Communistisch China tot de Verenigde Naties ten koste van Taiwan.
  • Het kabinet kondigt plannen aan voor spreiding van rijksdiensten. Zo moet een deel van de directie van de PTT naar Groningen worden verplaatst.

Samenstelling kabinet-Biesheuvel I

Minister-President
Mr. B.W. Biesheuvel (arp) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Viceminister-president
Mr. R.J. Nelissen (kvp) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)
Mr. W.J. Geertsema (vvd) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Algemene Zaken
minister: Mr. B.W. Biesheuvel (arp) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Buitenlandse Zaken
minister: Drs. W.K.N. Schmelzer (kvp) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: Drs. Th.E. Westerterp (kvp) (17 augustus 1971 - 9 augustus 1972)

minister voor Ontwikkelingssamenwerking
minister: Dr. C. Boertien (arp) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Justitie
minister: Mr. A.A.M. van Agt (kvp) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: Mr. J.H. Grosheide (arp) (28 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Binnenlandse Zaken
minister: Mr. W.J. Geertsema (vvd) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: Drs. A. van Stuijvenberg (ds'70) (17 juli 1971 - 21 juli 1972)

Onderwijs en Wetenschappen
minister: Mr. Ch. van Veen (chu) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: Mr. C.E. Schelfhout (kvp) (28 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Financiën
minister: Mr. R.J. Nelissen (kvp) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: Mr. A.P.J.M.M. van der Stee (kvp) (14 juli 1971 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: Mr. W. Scholten (chu) (14 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Defensie
minister: H.J. de Koster (vvd) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: A. van Es (arp) (14 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
minister: Drs. B.J. Udink (chu) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: Drs. K.W. Buck (kvp) (17 augustus 1971 - 9 augustus 1972)

Verkeer en Waterstaat
minister: Dr. W. Drees (ds'70) (6 juli 1971 - 21 juli 1972)
minister: Drs. B.J. Udink (chu) (21 juli 1972 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: Dr. R.J.H. Kruisinga (chu) (28 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Economische Zaken
minister: Mr.Drs. H. Langman (vvd) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: Drs. J.J.M. Oostenbrink (kvp) (17 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Landbouw en Visserij
minister: Ir. P.J. Lardinois (kvp) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Sociale Zaken
minister: Drs. J. Boersma (arp) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: Mr. J.G. Rietkerk (vvd) (28 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk
minister: P.J. Engels (kvp) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)
staatssecretaris: S. van Veenendaal-van Meggelen (ds'70) (28 juli 1971 - 21 juli 1972)
staatssecretaris: H.J.L. Vonhoff (vvd) (28 juli 1971 - 9 augustus 1972)

Volksgezondheid en Milieuhygiëne
minister: Dr. L.B.J. Stuijt (kvp) (6 juli 1971 - 9 augustus 1972)

belast met coördinatie van aangelegenheden Suriname en de Nederlandse Antillen betreffend en met de zorg voor aan Suriname en de Nederlandse Antillen te verlenen hulp en bijstand
minister: Mr. R.J. Nelissen (kvp) (6 juli 1971 - 28 januari 1972)
minister: Ir. P.J. Lardinois (kvp) (28 januari 1972 - 9 augustus 1972)

Zonder portefeuille
minister voor Wetenschapsbeleid en Wetenschappelijk Onderwijs: Jhr.Mr. M.L. de Brauw (ds'70) (6 juli 1971 - 21 juli 1972)

Na het ontslag van de DS'70-bewindslieden werden de ministers Udink en Van Veen belast met respectievelijk wetenschapsbeleid en wetenschappelijk onderwijs, en Verkeer en Waterstaat. Formeel werd er echter geen nieuw kabinet gevormd, omdat de formatie daarvan mislukte. Niettemin wordt het kabinet na die mislukte formatie veelal als Biesheuvel II aangeduid.

Samenstelling kabinet-Biesheuvel II

Minister-President
Mr. B.W. Biesheuvel (arp)

Viceminister-president
Mr. R.J. Nelissen (kvp)
Mr. W.J. Geertsema (vvd)

Algemene Zaken
minister: Mr. B.W. Biesheuvel (arp)

Buitenlandse Zaken
minister: Drs. W.K.N. Schmelzer (kvp)
staatssecretaris: Drs. Th.E. Westerterp (kvp) (9 augustus 1972 - 7 maart 1973)

minister voor Ontwikkelingssamenwerking
minister: Dr. C. Boertien (arp)

Justitie
minister: Mr. A.A.M. van Agt (kvp)
staatssecretaris: Mr. J.H. Grosheide (arp)

Binnenlandse Zaken
minister: Mr. W.J. Geertsema (vvd)

Onderwijs en Wetenschappen
minister: Mr. Ch. van Veen (chu)
staatssecretaris: Mr. C.E. Schelfhout (kvp)

Financiën
minister: Mr. R.J. Nelissen (kvp)
staatssecretaris: Mr. A.P.J.M.M. van der Stee (kvp) (9 augustus 1972 - 12 maart 1973)
staatssecretaris: Mr. W. Scholten (chu) (9 augustus 1972 - 19 maart 1973)

Defensie
minister: H.J. de Koster (vvd)
staatssecretaris: A. van Es (arp) (9 augustus 1972 - 16 september 1972)

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
minister: Drs. B.J. Udink (chu)
staatssecretaris: Drs. K.W. Buck (kvp)

Verkeer en Waterstaat
minister: Drs. B.J. Udink (chu)
staatssecretaris: Dr. R.J.H. Kruisinga (chu) (9 augustus 1972 - 20 maart 1973)

Economische Zaken
minister: Mr.Drs. H. Langman (vvd)
staatssecretaris: Drs. J.J.M. Oostenbrink (kvp)

Landbouw en Visserij
minister: Ir. P.J. Lardinois (kvp) (9 augustus 1972 - 1 januari 1973)
minister: Drs. J. Boersma (arp) (1 januari 1973 - 11 mei 1973)

Sociale Zaken
minister: Drs. J. Boersma (arp)
staatssecretaris: Mr. J.G. Rietkerk (vvd) (9 augustus 1972 - 23 april 1973)

Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk
minister: P.J. Engels (kvp)
staatssecretaris: H.J.L. Vonhoff (vvd) (9 augustus 1972 - 23 april 1973)

Volksgezondheid en Milieuhygiëne
minister: Dr. L.B.J. Stuijt (kvp)

belast met coördinatie van aangelegenheden Suriname en de Nederlandse Antillen betreffend en met de zorg voor aan Suriname en de Nederlandse Antillen te verlenen hulp en bijstand
minister: Ir. P.J. Lardinois (kvp) (9 augustus 1972 - 1 januari 1973)
minister: Mr. W.J. Geertsema (vvd) (1 januari 1973 - 11 mei 1973)

Mutaties

In september 1972 treedt staatssecretaris van Defensie Van Es (ARP) af, omdat hij met minister De Koster van mening verschilt over de wijze waarop het ministerie moet worden georganiseerd. Van Es wil dat er afzonderlijke onderdelen blijven voor land- en luchtmacht en marine; De Koster wil een allesomvattende organisatie.

In januari 1973 wordt minister Lardinois als opvolger van Mansholt Europees Commissaris. Zijn post wordt overgenomen door minister Boersma.

Formatie 1971

De formatie wordt gekenmerkt door twee noviteiten. Drang naar staatsrechtelijke vernieuwing heeft de Tweede Kamer via de motie-Kolfschoten (KVP) doen besluiten na de verkiezingen te onderzoeken of 'een meerderheidsoordeel kan worden uitgesproken omtrent een door het staatshoofd te benoemen kabinetsformateur, die in beginsel de leiding van het door hem te formeren kabinet op zich zal nemen'.

Bij dit debat op 12 mei, 14 dagen na de verkiezingen, blijkt dit oordeel niet te bestaan, wat gezien de verkiezingsuitslag ook al wel duidelijk is. De door D'66-leider Van Mierlo voorgedragen Den Uyl krijgt geen meerderheid; de drie confessionele partijen en DS'70 en VVD komen niet met een gezamenlijke kandidaat. Een dergelijk debat heeft nadien niet meer plaatsgevonden.

De tweede noviteit is de openbaarheid. De aan de Koningin uitgebrachte adviezen worden allemaal gepubliceerd, een gewoonte die nadien regel is geworden. Ook informeert de informateur regelmatig de buitenwacht over zijn vorderingen. Op beslissende momenten is overigens niet altijd sprake van grote openbaarheid.

Terug naar 12 mei. Geen meerderheidsoordeel van de Kamer, dus begint de Koningin met haar gebruikelijke consultaties en hierna benoemt zij Eerste Kamerlid en opsteller van het KVP-verkiezingsprogramma Prof. Steenkamp tot informateur. De zittende combinatie KVP, ARP, CHU en VVD beschikt na de verkiezingen niet meer over een meerderheid in de Tweede Kamer (slechts 74 zetels). Met aanvulling van nieuwkomer DS'70 echter wel en Steenkamp werkt aan vorming van dit vijfpartijenkabinet. PvdA-PPR-D66 wijzen samenwerking met de KVP af.

De vijf fractievoorzitters onderhandelen vanaf 25 mei onder leiding van Steenkamp, die zichzelf als 'makelaar' ziet, over een programma. Verder worden werkgroepen uit de vijf fracties ingesteld voor het financieel beleid en voor de abortuskwestie. Op 17 juni leidt dit tot een gedetailleerd ontwerp-regeerakkoord, waarmee de fracties op 20 juni instemmen. Ook over de zetelverdeling worden de partijen het vlot eens. Op 19 juni is de verhouding 6-3-3-2-2 bekend.

Formateur Biesheuvel rondt de formatie af door het aanzoeken van bewindslieden. Als nieuwkomers treden onder meer toe de KVP'er Van Agt, die aanvankelijk genoemd werd voor CRM maar op Justitie komt en de VVD'er Langman op Economische Zaken. Deze hoogleraar had bij de verkiezingen op Biesheuvel gestemd en wordt pas bij zijn benoeming VVD-lid. DS'70-voorman Drees jr. komt op Verkeer en niet op het door hem gewenste Volkshuisvesting.

Formatie 1972

Na de breuk in het kabinet benoemt de koningin op 22 juli Biesheuvel tot formateur. Hij stuurt aanvankelijk aan op voortzetting van zijn kabinet zonder DS'70. Omdat er een financiële meevaller blijkt te zijn van f 70 miljoen wordt herstel van de breuk mogelijk geacht. Op 28 juli schakelt de formateur oud-minister Y. Scholten (CHU) in om hem te adviseren over herstel van de breuk. Vanwege de weigering om het loon- en prijsbeleid te veranderen, laat DS'70 echter op 3 augustus weten niet voor herstel van de coalitie te voelen.

Op 9 augustus komen de demissionaire bewindslieden daarop terug op hun verzoek tot ontslag. Het kabinet-Biesheuvel regeert verder zonder DS'70 als kabinet-Biesheuvel (informeel is sprake van Biesheuvel II, omdat de grondslag van het kabinet na 21 juli was gewijzigd).

Regeringsverklaring

Document

Datum 3 augustus 1971

  Letterlijke tekst (PDF) 

Kerngegevens

| -

Tweede Kamer tot 21 juli 1972

Tweede Kamer van 21 juli 1972 tot 7 december 1972

Tweede Kamer vanaf 7 december 1972

Eerste Kamer

ministerraad/ (kabinet) tot 21 juli 1972

ministerraad/ (kabinet) vanaf 21 juli 1972

KVP

35

35

27

22

6 (11)

6 (11)

VVD

16

16

22

8

3 (5)

3 (5)

ARP

13

13

14

7

3 (5)

3 (5)

CHU

10

10

7

7

2 (4)

2 (4)

DS'70

8

 

 

 

2 (4)

 

totaal

82 (54,7%)

74 (49,3%);

70 (46,7%)

44 (58,7%)

 

 

data en feiten formatie

datum wat wie tot en met dagen
28 april 1971 Tweede Kamer­verkiezingen      
15 mei 1971 benoeming (in)formateur P.A.J.M. Steenkamp 20 juni 1971 37
21 juni 1971 benoeming (in)formateur B.W. Biesheuvel 5 juli 1971 15
6 juli 1971 beëdiging nieuwe bewindslieden Koningin Juliana 28 november 1972 512
22 juli 1972 benoeming (in)formateur B.W. Biesheuvel 9 augustus 1972 19
28 juli 1972 benoeming (in)formateur Y. Scholten 4 augustus 1972 8
29 november 1972 kabinet demissionair   10 mei 1973 162
11 mei 1973 ontslag verleend Koningin Juliana