H.M. (koningin Wilhelmina) koningin Wilhelmina Helena Pauline Maria , koningin der Nederlanden, prinses van Oranje-Nassau

foto H.M. (koningin Wilhelmina) koningin Wilhelmina Helena Pauline Maria , koningin der Nederlanden, prinses van Oranje-Nassauvergrootglas Dochter van koning Willem III, die al op haar tiende, aanvankelijk onder het regentschap van haar moeder, koningin werd. In september 1898 als koningin ingehuldigd en daarna vijftig jaar regerend vorstin. Haar regering kenmerkte zich lange tijd door een zekere afstandelijkheid tot de bevolking, maar in de Tweede Wereldoorlog werd zij uitermate populair. Nadat zij in de meidagen van 1940 noodgedwongen was uitgeweken naar Londen gaf zij haar rol als 'Moeder des Vaderlands' ten volle gestalte door het verzet via radio-toespraken te inspireren. Zag zichzelf als leidsvrouwe van een vernieuwd en verenigd volk. Nadat na de bevrijding bleek dat de oorlog niet de politieke vernieuwing had gebracht die zij had gewenst, deed zij afstand van de troon. Krachtige persoonlijkheid, godsdienstig en temperamentvol.

in de periode 1890-1948: staatshoofd

personalia

wijziging in naam en/of titulatuur
  • H.K.H. prinses Pauline van Oranje-Nassau (prinses Pauline), van 31 augustus 1880 tot 21 juni 1884 
  • H.K.H. prinses Wilhelmina van Oranje-Nassau (prinses Wilhelmina), van 21 juni 1884 tot 23 november 1890 
  • H.K.H. prinses Wilhelmina, prinses der Nederlanden (prinses Wilhelmina), vanaf 4 september 1948 

geboorteplaats en -datum
's-Gravenhage, 31 augustus 1880

overlijdensplaats en -datum
Apeldoorn, 28 november 1962

plaats en datum bijzetting
Delft, 8 december 1962

levensbeschouwing
Nederlands Hervormd

hoofdfuncties

  • vermoedelijk troonopvolgster, van 21 juni 1884 tot 23 november 1890 
  • koningin der Nederlanden, van 23 november 1890 tot 31 augustus 1898 (onder regentschap van haar moeder vanwege minderjarigheid) 
  • koningin der Nederlanden, van 31 augustus 1898 tot 4 september 1948 (inhuldiging 6 september 1898) 
  • koninklijk gezag tijdelijk neergelegd, waarbij haar dochter als regentes optrad, van 14 oktober 1947 tot 1 december 1947 
  • koninklijk gezag tijdelijk neergelegd, waarbij haar dochter als regentes optrad, van 14 mei 1948 tot 30 augustus 1948 

nevenfuncties

  • president Raad van State, van 31 augustus 1890 tot 4 september 1948 
  • Grootmeester Militaire Willemsorde (tot haar troonsafstand) 
  • Grootmeester Orde van de Nederlandse Leeuw (tot haar troonsafstand) 
  • Grootmeester Orde van Oranje-Nassau (tot haar troonsafstand) 
  • Grootmeester Huisorde van Oranje, vanaf 1905 (tot haar troonsafstand) 
  • chef regiment Pruisische huzaren (van Hannover) nr. 15, "koningin Wilhelmina der Nederlanden" 

erefuncties, comité's van aanbeveling etc.
  • beschermvrouw Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden 
  • beschermvrouw Bataafsch Genootschap der Proefondervindelijke wijsbegeerte te Rotterdam 
  • beschermvrouw Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap te Amsterdam 
  • beschermvrouw Nederlandsch Oudheidkundige Bond 
  • beschermvrouw Vereeniging voor Nederlandsche muziekgeschiedenis 
  • beschermvrouw Vereeniging van leden der Nederlandsche ridderorden 
  • beschermvrouw Provinciaal Utrechtsch Genootschap van kunsten en wetenschappen 
  • beschermvrouw Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen te Middelburg 
  • beschermvrouw Nederlandsche Maatschappij voor Nijverheid en Handel 
  • beschermvrouw Maatschappij tot bevordering der bouwkunst 
  • beschermvrouw Koninklijke Vereeniging van gepensionneerde officieren van het Nederlandsche leger 
  • beschermvrouw Vereeniging onder de zinspreuk "Moed, Trouw en Beleid" 
  • beschermvrouw Zuidhollandsche Maatschappij tot redding van schipbreukelingen te Rotterdam 
  • beschermvrouw Vereeniging ter bevordering van de Nederlandsche visscherij 
  • beschermvrouw Vereeniging "Het Nederlandsche Rundvee-stamboek" 
  • beschermvrouw Vereeniging "Die Haghe" 
  • beschermvrouw Maatschappij "Arti et Amicitiae" te Amsterdam 
  • beschermvrouw Vereeniging "Sint Lucas" 
  • beschermvrouw Koninklijk Instituut voor de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indië 
  • erevoorzitster Koninklijk Nationaal Steuncomité, vanaf 22 augustus 1914 
  • erevoorzitster algemene commissie inzake het middenstandskrediet, omstreeks 1919 
  • beschermvrouw Nationaal Fonds voor bijzondere nooden, omstreeks 1938 
  • beschermvrouw Nederlandsche Centrale Vereeniging tot bestrijding der tuberculose 
  • beschermvrouw Koningin Wilhelmina Fonds voor de Nederlandse Kankerbestrijding, van 1949 tot 28 november 1962 
  • erelid Orde van Sint-Jan 

opleiding

onderwijs buiten schoolverband
  • onderwijs in rekenen, taal, vaderlandse geschiedenis, natuurkennis en natuurkunde van F. Gediking, van 1887 tot 1893 (Gedeking gaf tot begin 1895 nog rekenles) 
  • Franse les bij J.J. Salverda de Grave, van 1889 tot 1896 
  • onderwijs in aardrijkskunde, geschiedenis en Nederlands van J.J. Salverda de Grave, van 1890 tot 1896 
  • studie bij o.a. de hoogleraren Blok, Krämer, Kan en De Louter, bij de lt.gen. A. Kool en de schout-bij-nacht Stokhuyzen 

eredoctoraten
  • Nederlandse letteren, Rijksuniversiteit Groningen, 1 oktober 1914 
  • rechtsgeleerdheid, Rijksuniversiteit Leiden, 9 februari 1925 
  • economische wetenschappen, Gemeentelijke Universiteit te Amsterdam, 9 september 1938 
  • eredoctoraat Rutgers universiteit te New Brunswick (N.J., Verenigde Staten), 5 oktober 1941 
  • eredoctoraat Universiteit van Witwatersrand, Zuid-Afrika, 28 maart 1942 
  • burgerlijk recht, Universiteit van Oxford, 14 oktober 1943 
  • eredoctoraat Theologische Universiteit van Montpellier, 10 december 1946 
  • rechten, Universiteit te Leuven, 15 december 1947 
  • rechten, Smith College te Northampton (Mass., Verenigde Staten), 20 oktober 1949 

wetenswaardigheden

algemeen
  • Haar eerste officiële daad was het leggen van de eerste steen voor het Wilhelmina-gasthuis in Amsterdam op 28 mei 1891 
  • Bracht tussen 1891 en 1898 samen met haar moeder bezoeken aan alle provincies en grotere steden (onder het motto: "Wij zijn er nog") 
  • Schreef in 1899 - gemachtigd door het kabinet - een persoonlijke brief aan koningin Victoria om haar ongerustheid over de Boerenoorlog kenbaar te maken 
  • Schreef in 1900, buiten medeweten van het kabinet, een brief aan keizer Wilhelm II over het lot van de Boerenrepublieken 
  • Benoemde op 11 juli 1901 A. Kuyper tot kabinetsformateur 
  • Beëdigde op 31 juli en 1 augustus 1901 de ministers van het kabinet-Kuyper 
  • Leidde in februari 1904 een kabinetsraad (een vergadering van de ministers met de koningin) n.a.v. een buitenlandse waarschuwing voor een op handen zijnde oorlog, waarin ook Nederland kon worden betrokken 
  • Benoemde op 15 juli 1905 H. Goeman Borgesius tot formateur 
  • Beëdigde op 15 en 17 augustus 1905 de ministers van het kabinet-De Meester 
  • Leidde op 24 november 1906 een kabinetsraad waarin werd gesproken over de defensieplannen van het kabinet-De Meester 
  • Belastte op 27 februari 1907 de 'rechterzijde' met de vorming van een kabinet, waarbij J.E.N. baron Schimmelpenninck van der Oye als informateur optrad 
  • Benoemde op 17 maart 1907 P.W.A. Cort van der Linden tot formateur 
  • Benoemde in januari 1908 Th. Heemskerk tot formateur 
  • Beëdigde op 11 en 12 februari de ministers van het kabinet-Heemskerk 
  • Benoemde op 11 juli 1913 D. Bos tot kabinetsformateur 
  • Benoemde op 2 augustus 1913 P.W.A. Cort van der Linden tot formateur 
  • Beëdigde op 29 augustus 1913 de ministers van het kabinet-Cort van der Linden 
  • Weigerde in mei 1918 C.J. Snijders ontslag te verlenen als opperbevelhebber 
  • Het kabinet meende dat Snijders niet gehandhaafd kon blijven, vanwege diens uitspraak dat verdediging van Nederland 'doelloos' was; het kabinet legde zich op 8 juni 1918 neer bij Wilhemina's besluit 
  • Koos in juni 1918 de zijde van minister Rambonnet en keurde het beleid van de overige ministers (m.n. van Loudon) af om geen convooi naar Nederlands-Indië mee te zenden met Nederlandse handelsschepen, vanwege Engelse bezwaren daartegen 
  • Benoemde op 13 juli 1918 W.H. Nolens tot formateur 
  • Vroeg op 19 augustus 1918 Jhr. A.F. de Savornin Lohman een kabinet te vormen; deze weigerde echter 
  • Vroeg op 20 augustus 1918 H. Colijn een kabinet te vormen; deze weigerde eveneens 
  • Benoemde op 29 augustus 1918 Jhr. Ch.J.M. Ruijs de Beerenbrouck tot formateur 
  • Beëdigde op 9 september 1918 de ministers van het eerste kabinet-Ruijs de Beerenbrouck 
  • Belastte op 22 juni 1921 Jhr. Ch.J.M. Ruijs de Beerenbrouck met de reconstructie van zijn kabinet; deze opdracht werd op 26 juli 1921 aanvaard 
  • Belastte op 19 juli 1922 Jhr. D.J. de Geer met een onderzoek naar mogelijkheden voor kabinetsformatie 
  • Benoemde op 22 juli 1922 Jhr. Ch.J.M. Ruijs de Beerenbrouck tot formateur 
  • Bracht in september 1922 een staatsbezoek aan Denemarken, Noorwegen en Zweden 
  • Beëdigde op 21 september 1922 de nieuwe ministers in het tweede kabinet-Ruijs de Beerenbrouck 
  • Benoemde op 15 november 1923 D.A.P.N. Koolen tot kabinetsformateur 
  • Benoemde op 24 november 1923 Jhr. F. Beelaerts van Blokland tot formateur 
  • Verleende op 24 december 1923 aan 'de rechterzijde' de opdracht een kabinet te vormen; deze opdracht werd niet aanvaard 
  • Benoemde op 4 januari 1924 in het geheim Jhr. H.A. van Karnebeek tot formateur 
  • Benoemde op 15 juli 1925 H. Colijn tot formateur 
  • Beëdigde op 4 augustus 1925 de ministers van het eerste kabinet-Colijn 
  • Benoemde op 24 november 1925 H.P. Marchant tot formateur 
  • Benoemde op 8 december 1925 J.Th. de Visser tot formateur 
  • Benoemde op 23 januari 1926 J. Limburg tot formateur 
  • Benoemde op 1 maart 1926 D.J. de Geer tot formateur (deze opdracht werd op 4 maart 1926 gepubliceerd) 
  • Beëdigde op 8 maart 1926 de ministers van het eerste kabinet-De Geer 
  • Benoemde op 12 juli 1929 Jhr. Ch.J.M. Ruijs de Beerenbrouck tot formateur van een parlementair kabinet 
  • Benoemde op 3 augustus 1929 Jhr. Ch.J.M. Ruijs de Beerenbrouck tot formateur van een extra-parlementair kabinet 
  • Beëdigde op 10 augustus 1929 de nieuwe ministers van het derde kabinet-Ruijs de Beerenbrouck 
  • Benoemde op 2 mei 1933 H. Colijn tot formateur van een parlementair kabinet 
  • Benoemde op 16 mei 1933 H. Colijn tot formateur van een crisis-kabinet 
  • Beëdigde op 26 mei 1933 de ministers van het tweede kabinet-Colijn 
  • Benoemde op 26 juli 1935 P.J.M. Aalberse tot formateur 
  • Benoemde op 29 juli 1935 H. Colijn tot formateur 
  • Beëdigde op 31 juli 1935 minister Slingenberg als nieuwe minister in het derde kabinet-Colijn 
  • Benoemde op 30 mei 1937 H. Colijn tot formateur 
  • Beëdigde op 24 juli 1937 de nieuwe ministers van het vierde kabinet-Colijn 
  • Bracht in mei 1939 een staatsbezoek aan België 
  • Hield op 27 januari 1939 een rede voor de radio over morele herbewapening 
  • Benoemde op 30 juni 1939 H. Colijn tot formateur 
  • Benoemde op 9 juli 1939 D.A.P.N. Koolen tot formateur 
  • Benoemde op 14 juli 1939 H. Colijn tot formateur 
  • Beëdigde op 25 juli 1939 de nieuwe ministers van het vijfde kabinet-Colijn 
  • Benoemde op 4 augustus 1939 Jhr. D.J. de Geer tot formateur 
  • Beëdigde op 10 augustus 1939 de nieuwe ministers van het tweede kabinet-De Geer 
  • Bood op 29 augustus en 7 november 1939 samen met koning Leopold van België haar goede diensten aan om de vrede in Europa te handhaven 
  • Verliet op 13 mei 1940 met de Britse destroyer h.m.s. 'Hereward' het land en zette 's avonds voet aan wal in Groot-Brittannië 
  • Hield vanaf 28 juli 1940 tot 1945 regelmatig toespraken voor 'Radio Oranje' en 'De Brandaris' waarin ze onder meer opriep tot verzet tegen de bezetters 
  • Bewerkstelligde in augustus 1940 het ontslag van minister-president De Geer 
  • Benoemde op 28 augustus 1940 P.S. Gerbrandy tot formateur 
  • Bewerkstelligde in juli 1941 het ontslag van minister Dijxhoorn van Defensie 
  • Belastte op 1 juli 1941 P.S. Gerbrandy met de reconstructie van zijn kabinet 
  • Beëdigde op 27 juli 1941 minister Furstner als nieuwe minister in het tweede kabinet-Gerbrandy 
  • Sprak in augustus 1942 het Amerikaanse Congres toe 
  • Kondigde in een radiorede op 7 december 1942 hervorming van de verhoudingen met Nederlands-Indië aan 
  • Ontwikkelde tijdens haar verblijf in Londen denkbeelden - die overigens niet vast omlijnd waren - over de vernieuwing van het staatkundig en maatschappelijk leven in Nederland na de bevrijding. Daarover ontstonden spanningen met haar ministers, in het bijzonder met premier Gerbrandy. 
  • Weigerde in 1943 en 1944 het door minister Van Angeren opgestelde ontwerp-Buitengewoon Politiebesluit te ondertekenen 
  • Weigerde in 1944 het ontwerp-Besluit Tijdelijke Voorziening Staten-Generaal te ondertekenen 
  • Benoemde op 8 februari 1945 Gerbrandy tot formateur 
  • Beëdigde op 23 februari 1945 de nieuwe ministers in het derde kabinet-Gerbrandy 
  • Zette op 13 maart 1945 in Eede (Z.Vl.) weer voet op Nederlandse bodem 
  • Benoemde op 29 mei 1945 W. Schermerhorn en W. Drees tot formateurs 
  • Beëdigde op 27 juni 1945 de nieuwe ministers van het kabinet-Schermerhorn/Drees 
  • Benoemde in 1945 in haar naaste staf de voormalige verzetsstrijders Jeanette Geldens (particulier secretaresse) en Max Kohnstamm (particulier secretaris). Benoemde de verzetsstrijdster mej. M.A. Tellegen tot directeur van het kabinet der Koningin. 
  • Kreeg op 24 september 1945 de hoogste Britse onderscheiding, de Orde van de Kousenband. Zij was in het bijna 600-jarige bestaan van die orde de eerste regerende vorst die deze onderscheiding kreeg. 
  • Keerde zich in november 1945 tegen het ontslag van luitenant-Gouverneur-Generaal Van Mook, nadat die bij een overleg was geweest waarbij ook ir. Soekarno aanwezig was. Het kabinet wilde dat er geen contact zou zijn met Soekarno, vanwege diens houding tijdens de Japanse bezetting. 
  • Benoemde op 26 mei 1946 L.J.M. Beel tot formateur 
  • Beëdigde op 3 juli 1946 de nieuwe ministers van het kabinet-Beel 
  • Was in 1947 vanwege bronchitis niet in staat om zelf de troonrede uit te spreken 
  • Hield op 3 februari 1948 een rede voor Radio Nederland Wereldomroep over de toekomstige verhouding met Indonesië 
  • Maakte op 12 mei 1948 in een radiorede haar voornemen om bekend om op 4 september daar jaar af te treden 
  • Ondertekende op 3 september 1948 de wetten tot herziening van de Grondwet, die onder meer een nieuwe rechtsorde in Indonesië mogelijk maakte 

uit de privésfeer
  • In haar eerste levensjaren (tot 1886) kreeg zij gezelschap van de 17-jarige Française Julie Liotard, die haar onder meer Frans moest leren 
  • Bij K.B. van 1 februari 1886 werd de Engelse miss E. Saxton Winter als haar gouvernante aangesteld 
  • Bij K.B. van 23 januari 1891 werd miss Saxton Winter Engels gouvernante (zij bleef tot 1896) en op diezelfde datum werd Jkvr. Henriëtte van de Poll benoemd tot surintendente van de opvoeding van Hare Majesteit (zij bleef dit tot 26 okt. 1896) 
  • Werd 24 oktober 1896 bevestigd als lidmaat van de Nederlandse Hervormde Kerk 
  • Ontving bij haar inhuldiging als koningin als geschenk van de bevolking van Amsterdam de Gouden Koets 
  • Leed in april en mei 1902 aan tyfus 
  • Het aan haar ter gelegenheid van haar vijftigjarige regeringsjubileum aangeboden geldbedrag bestemde zij voor het Koningin Wilhelmina Fonds voor de kankerbestrijding 

pseudoniemen, bij-, koos- en schuilnamen
  • "de enige man op Europa's tronen" (vanwege haar houding t.o.v. de Engelsen in hun conflict met de Boeren) 
  • "Moeder des Vaderlands" 
  • "Moeder van het verzet" 

woonplaats(en)/adres(sen)
  • 's-Gravenhage, paleis Noordeinde 
  • Apeldoorn, paleis 't Loo 
  • Scheveningen, "De Ruygenhoek" (paviljoen, buitenverblijf) 
  • Londen, Buckingham Palace, van 13 mei 1940 tot 1 juni 1940 
  • Londen (Belgrave), Eaton Square 82, van 1 juni 1940 tot juli 1940 
  • Londen (Roehampton), Priory Lane 134 "Roe Cottage", van juli 1940 tot oktober 1940 
  • Maidenhead, "Stubbing House", van oktober 1940 tot februari 1944 
  • South Mimms, "The Grange", van februari 1944 tot 20 februari 1944 (huis deels verwoest bij een Duits bombardement) 
  • Maidenhead, "Stubbing House", van februari 1944 tot april 1944 
  • Mortimer, "Laneswood", van april 1944 tot 3 mei 1945 
  • Ulvenhout, "villa Anneville", van maart 1945 tot juni 1945 
  • Apeldoorn, Waldeck Pyrmontlaan, 1945 
  • 's-Gravenhage, Nieuwe Parklaan, van september 1945 tot 1946 
  • Apeldoorn, paleis 't Loo 

ridderorden
Grootkruis Militaire Willemsorde, 7 oktober 1948 (benoemd bij K.B. van 6 september 1948)

overige onderscheidingen en prijzen
Geuzenpenning 1988, 14 maart 1988 (posthuum toegekend door de Stichting Geuzenverzet 1940-1945)

predicaten/adellijke titels
  • hertogin van Mecklenburg, vanaf 7 februari 1901 

relevante buitenlandse reizen
  • bezoek aan Canada en de Verenigde Staten, van 16 juni 1942 tot 25 augustus 1942 
  • bezoek aan de Verenigde Staten, van 24 mei 1943 tot 5 juli 1943 

verenigingen, sociëteiten, genootschappen etc.
lid Vereniging van Apeldoornse kunstenaars, vanaf november 1948

hobby's
schilderen

publicaties/bronnen

publicaties
  • "De Grote Onbekende" (1949) 
  • "De Grote Onbekende en de naaste toekomst" (1950) 
  • "Het besef van universele gemeenschap" (1951) 
  • "Eenzaam maar niet alleen" (autobiografie, 1959) 
  • "De Heer is mijn herder" (1961) 
  • "Verbondenheid" (1962) 

literatuur/documentatie
  • G.L. Kesper, "Gedenkboek Koningin Wilhelmina in haar openbaar leven" (1898) 
  • D. Hans, "Koningin Wilhelmina" (1935) 
  • A. Alberts, "Wilhelmina. Koningin der Nederlanden. Vorstin in oorlog en vrede" (z.j.) 
  • M. Schenk en J.B.Th. Spaan, "De Koningin sprak. Proclamaties en radio-toespraken van H.M. Koningin Wilhelmina gedurende de oorlogsjaren 1940-1945" (1945) 
  • P. de Zeeuw, "Vorstin en Volk. Woorden van H.M. Koningin Wilhelmina" (1945) 
  • Vijftig Jaren. Officieel gedenkboek ter gelegenheid van het gouden regeringsjubileum van Hare Majesteit Koningin Wilhelmina Helena Pauline Maria 1898-31 augustus-1948" (1948) 
  • G. Rutten, "Ontmoetingen met Koningin Wilhelmina" (1962) 
  • Th. Booy, "De levensavond van Koningin Wilhelmina" (1965) 
  • H. Laman Trip-de Beaufort, "Wilhelmina 1880-1962. Een levensverhaal" (1965) 
  • F.J. Lammers, "Wilhelmina. Boegbeeld van de monarchie" (1979) 
  • M.H. Brave-Maks, "De koningin in Londen" (1980) 
  • G. van der Ham, "Wilhelmina in Londen 1940-1945. Documenten van een regering in ballingschap" (1980) 
  • C.A. Tamse, "Koningin Wilhelmina" (1981) 
  • I. Schöffer, "Wilhelmina Helena Pauline Maria (1880-1962)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel II, 620 
  • C. Fasseur, "Schrijver van Oranje. Het beeld van koningin Wilhelmina in het werk van Loe de Jong", in: M. de Keizer (red.), "Een dure verplichting en kostelijk voorrecht" (1995) 
  • C. Fasseur, "Wilhelmina. De jonge koningin" (1998) 
  • C. Fasseur, "Wilhelmina. Krijgshaftig in een vormeloze jas" (2001) 
  • C. Fasseur, "Wilhelmina. Sterker door de strijd" (2002) 

Biografisch Woordenboek(en)
biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland

familie/gezin

huwelijk/samenlevingsvorm
gehuwd te 's-Gravenhage, 7 februari 1901 (echtgenoot overleden 3 juli 1934)

kinderen
1 dochter

broers en zusters
1 halfbroer (overleden in 1884)

familierelaties

Bovenstaande gegevens zijn ontleend aan het biografisch archief van het Parlementair Documentatiecentrum (PDC) van de Universiteit Leiden en betreffen vooral de periode waarin iemand politiek en bestuurlijk actief is of was.
Aanvullingen en gemotiveerde correcties ontvangt PDC graag. U kunt hiervoor de "reageer-keuze" aan de rechterzijde van deze pagina gebruiken of uw aanvullingen per post sturen naar PDC, antwoordnummer 10801, 2501 BW Den Haag of per email aan info@biografieen.com.