Mr. P.J. (Pieter Jelles) Troelstra

foto Mr. P.J. (Pieter Jelles) Troelstravergrootglas De grote voorman van de sociaaldemocraten aan het einde van de negentiende en begin van de twintigste eeuw. Was advocaat in Leeuwarden en richtte in 1894 met 11 anderen de SDAP op. Kwam in 1897 met Van Kol in de Tweede Kamer en werd, ondanks de afkeer die anderen van zijn denkbeelden hadden, al snel erkend als goed politiek debater. In 1901 niet herkozen, maar in 1902 teruggekeerd via een Amsterdams district. Was een goed spreker zowel in het parlement als bij massabijeenkomsten. Soms kregen zijn emoties - hij had een tamelijk zwak zenuwgestel - de overhand, waardoor hij onbezonnen reageerde. Het beste voorbeeld daarvan is zijn revolutiepoging in november 1918. Bleef desondanks zeer populair bij zijn achterban. Was ook Fries dichter.

SDAP
in de periode 1897-1925: lid Tweede Kamer, fractievoorzitter TK

voornamen (roepnaam)

Pieter Jelles (Pieter Jelles)

personalia

geboorteplaats en -datum
Leeuwarden, 20 april 1860

overlijdensplaats en -datum
's-Gravenhage, 12 mei 1930

levensbeschouwing
  • Nederlands Hervormd (opgevoed)
  • geen godsdienst (brak in 1890 met de kerk)

partij/stroming

partij(en)
  • Friesche Volkspartij, van 1885 tot 1892
  • SDB (Sociaal-Democratische Bond), van 1892 tot 1894
  • SDAP (Sociaal-Democratische Arbeiderspartij), vanaf 26 augustus 1894

hoofdfuncties en beroepen

  • advocaat te Leeuwarden, van 1888 tot mei 1893
  • redacteur "Sneeker Courant", van 1892 tot januari 1893
  • redacteur "De Nieuwe Tijd", van januari 1893 tot november 1893
  • advocaat te Amsterdam, van mei 1893 tot november 1893
  • advocaat te Utrecht, van november 1893 tot 1897
  • redacteur tijdschrift "De Baanbreker", van december 1893 tot 1896
  • fractievoorzitter SDAP Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 21 september 1897 tot 17 september 1901
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 24 september 1897 tot 17 september 1901 (voor het kiesdistrict Tietjerksteradeel)
  • hoofdredacteur dagblad "Het Volk", van maart 1900 tot 1 november 1903 (herkozen, maar alsnog teruggetreden)
  • advocaat te Haarlem, van april 1901 tot 1903
  • lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 13 december 1902 tot 15 september 1925 (1902-1913 voor het kiesdistrict Amsterdam III, 1913-1918 voor het kiesdistrict Leeuwarden)
  • fractievoorzitter SDAP Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 13 december 1902 tot 12 juli 1925 (van juli 1915 tot september 1916 onderbroken)
  • advocaat te Scheveningen, vanaf 1903
  • hoofdredacteur dagblad "Het Volk", van januari 1920 tot 1 februari 1925 (samen met Jan de Roode)

partijpolitieke functies

  • voorzitter SDAP, van 1895 tot 1897
  • politiek leider SDAP, van 26 augustus 1894 tot 12 juli 1925
  • redacteur "De Sociaal-Demokraat", vanaf 1896
  • voorzitter comité voor de leiding van het volkspetitionnement over het algemeen kiesrecht, van oktober 1910 tot 1912

lijsttrekkerschap etc.
  • lijstaanvoerder SDAP Tweede Kamerverkiezingen 1918 (kieskringen Leeuwarden en Amsterdam)
  • lijstaanvoerder SDAP Tweede Kamerverkiezingen 1922 (kieskring Amsterdam)

nevenfuncties

  • redacteur "It Jonge Fryslan" (met O. Sytstra)
  • inspecteur onderlinge brandwaarborgmaatschappij "Neerlandia", van 1882 tot mei 1892 (gedwongen ontslag na een opruiende redevoering in Franeker)
  • redacteur "Friesche Courant" (korte tijd)
  • redacteur Groninger Studenten-Almanak
  • directeur Onderlinge Brandwaarborgmaatschappij "Neerlandia", vanaf 1906
  • lid Staatscommissie inzake de werkloosheid (Staatscommissie-Treub), van 23 oktober 1909 tot juni 1914
  • lid Staatscommissie inzake de Grondwetsherziening (Staatscommissie-Heemskerk), van 2 mei 1910 tot 15 mei 1912
  • lid Staatscommissie voor het Onderwijs (Staatscommissie-Bos), van 31 december 1913 tot 11 maart 1916

afgeleide functies, presidia etc.
  • lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van september 1913 tot november 1913 (voorzitter vijfde afdeling)
  • lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van november 1916 tot januari 1917 (voorzitter derde afdeling)

opleiding

lager-/basisonderwijs
  • Openbare lagere school te Stiens

voortgezet onderwijs
  • Rijks Hogere Burgerschool te Leeuwarden, van 1875 tot 1880
  • gymnasium te Leeuwarden, van 1880 tot 1882

academische studie
  • rechtsgeleerdheid (gepromoveerd op dissertatie), Rijksuniversiteit te Groningen, van 1882 tot 7 juli 1888

activiteiten

als parlementariër
  • Interpelleerde in 1898 minister Goeman Borgesius over het belemmeren van een vergadering van de SDAP
  • Interpelleerde in 1898 minister Cort van der Linden over de zaak der gebroeders Hogerhuis
  • Interpelleerde in 1901 minister-president Pierson over het aftreden van minister Eland
  • Interpelleerde in 1901 minister Cort van der Linden over de gratie van de gebroeders Hogerhuis
  • Diende in 1903 namens zijn fractie een initiatiefvoorstel in tot herziening van de Grondwet (o.a. invoering algemeen kiesrecht en vervanging van de Eerste Kamer door een referendum). Dit voorstel werd in 1917 ingetrokken.
  • Interpelleerde in 1908 minister Nelissen over de invoering van de wet op het arbeidscontract
  • Interpelleerde in oktober 1908 minister Heemskerk over de heersende werkloosheid
  • Diende op 21 december 1909 een voorstel in tot het instellen van een parlementaire enquête naar de zgn. Lintjesaffaire (verlening van decoraties door minister Kuyper in 1903 en 1905). Dit voorstel werd in mei 1910 met 49 tegen 31 stemmen verworpen.
  • Interpelleerde op 12 november 1918 de ministers Ruijs de Beerenbrouck en Alting von Geusau over het militaire beleid (de interpellatie werd gecombineerd met die van Kruyt, K. ter Laan en Duymaer van Twist over het zelfde onderwerp).
  • Een door hem in 1921 ingediend en later door de regering overgenomen amendement leidde tot opneming in de Grondwet van de bepaling dat er een regeling voor gewetensbezwaren tegen dienstplicht moest komen
  • Interpelleerde in 1922 minister Ruijs de Beerenbrouck over de verwerping in de Eerste Kamer van het voorstel tot wijziging van hoofdstuk III (over de Staten-Generaal) van de Grondwet
  • Diende in 1922 een initiatiefvoorstel in tot afschaffing van de Eerste Kamer. Dit voorstel werd met 60 tegen 29 stemmen door de Tweede Kamer verworpen.
  • Interpelleerde in 1922 minister De Geer over de voorgenomen aftrek van 8,5% van de wedden van burgerlijke ambtenaren
  • Interpelleerde in 1923 minister-president Ruijs de Beerenbrouck over de ministeriële crisis
  • Diende in het debat over de regeringsverklaring na de Vlootwetcrisis van 1923 op 22 januari 1924 een motie in waarin gevraagd werd om onverwijlde Kamerontbinding. Deze motie werd met 66 tegen 19 stemmen verworpen.

wetenswaardigheden

algemeen
  • Op 26 augustus 1894 met 11 anderen oprichter van de SDAP
  • Liet zich in 1897 vanwege zijn republikeinse opvattingen niet door de Koningin, maar door de Tweede Kamervoorzitter tot Kamerlid beëdigen
  • Werd in 1899 in hoger beroep door het Gerechtshof te Leeuwarden tot een maand gevangenisstraf veroordeeld in verband met belediging van de officier van justitie in Leeuwarden. Hij had de officier van justitie opzettelijk beledigd om zo een mogelijkheid te krijgen de Hogerhuiszaak weer aan de orde te stellen. In deze zaak rond de uit een anarchistisch arbeidersgezin afkomstige broers Hogerhuis, die veroordeeld werden vanwege diefstal, was volgens velen sprake geweest van klassenjustitie.
  • Verbleef in juli 1900 in de gevangenis van Haarlem
  • Leidde in 1911 en 1912 op de derde dinsdag in september ('rode dinsdagen') massabetogingen in Den Haag voor algemeen kiesrecht
  • Was in 1913 tegenstander van regeringsdeelname door de SDAP, omdat hij verwachtte dat een zuiver liberaal kabinet meer kans zou hebben bij het tot stand brengen van algemeen kiesrecht en staatspensioen
  • Verklaarde op 3 augustus 1914, na het uitbreken van de (Eerste) Wereldoorlog, in de Tweede Kamer "thans moet de nationale gedachte de partijgedachte verdringen"
  • Werd in september 1913 en september 1914 als tweede op de voordracht voor het Tweede Kamervoorzitterschap geplaatst
  • Riep op 12 november 1918 in de Tweede Kamer de moderne georganiseerde arbeiders op "het werk eener staatkundige revolutie in Nederland te aanvaarden." Erkende later zich vergist te hebben in de werkelijke verhoudingen in Nederland.
  • Was met name in 1919 geregeld afwezig, zowel wegens zijn gezondheidstoestand als vanwege internationale activiteiten

uit de privésfeer
  • Publiceerde vanaf 1881 gedichten in het Fries
  • Studeerde onder anderen bij Prof. Cort van der Linden en Prof. Drucker
  • Was aanvankelijk gehuwd met Sj.M.D. Bokma de Boer, die onder het pseudoniem Nynke van Hichtum bekend werd als schrijfster
  • Het lukte hem in 1893 niet om in Amsterdam een winstgevende advocatenpraktijk op te zetten
  • Woonde met zijn gezin in Utrecht enige tijd in een huis met het gezin Kenther en met M. van den Tempel. Colporteerde in Utrecht zelf met het blad "De Baanbreker", waarvan hij redacteur was
  • Kreeg bij de oprichting van het blad "De Baanbreker" financiële ondersteuning van de in Duitsland wonende Nederlander Bahlmann
  • Had een zwak zenuwgestel
  • Volgde een rustkuur in Zwitserland van juni 1915 tot mei 1916
  • Was van 12 tot 17 november 1918 geestelijk ingestort na zijn mislukte revolutie-oproep
  • Bij zijn afscheid uit de politiek in 1925 besloot het NVV als monument voor hem in Beekbergen het Troelstra-oord te laten bouwen
  • Zijn begrafenis op 16 mei 1930 werd door tussen de 35.000 en 40.000 mensen bijgewoond
  • In Stiens werd op 20 april 1933 een door Tjipke Visser gemaakte gedenksteen ter nagedachtenis aan hem onthuld
  • Sinds 13 mei 1953 staat in het Haagse Westbroekpark het Troelstra-monument van de hand van Vincent Semeyn Esser. Het monument werd onthuld door ir. J.W. Albarda.
  • Op 1 juni 1955 werd aan de Troelstralaan in Utrecht een door Joop Hekman vervaardigd standbeeld van hem onthuld
  • Op 6 oktober 1962 werd aan het Oldehoveplein in Leeuwarden een door Hildo Krop vervaardigd standbeeld van hem onthuld door dr. W. Drees
  • Zijn vader was taxateur voor de turf, ontvanger der directe belastingen te Stiens, gemeenteraadslid en wethouder van Leeuwarden en lid van Provinciale Staten van Friesland
  • Zijn vader was vrijmetselaar (bestuurslid van de loge "De Friesche Trouw")
  • In 1891 was zijn vader liberaal Tweede Kamerkandidaat in het district Leeuwarden

anekdotes en citaten
  • Raakte in 1916 bij het indicident-Nierstrasz geheel buiten zinnen. Het liberale Kamerlid Nierstrasz, een welgestelde reder, hekelde bij het debat over de Grondwetsherziening de voorgestelde vergoedingsregeling voor Tweede Kamerleden. Nadat Troelstra op zijn Kamerbankje was geklomen, riep hij tegen Nierstrasz: "Eruit! eruit!". Andere leden moesten hem kalmeren.

verkiezingen
  • Was in 1894 kandidaat voor de Tweede Kamer in Utrecht
  • Werd in 1897 gekozen in de kiesdistricten Tietjerksteradeel, Leeuwarden en Winschoten. Nam zijn benoeming aan in het district Tietjerksteradeel. Versloeg in Tietjerksteradeel J.D. de Vries (arp) (bij de eerste ronde was ook het zittende lid H.Ph. de Kanter (lib.) kandidaat). Versloeg in Leeuwarden het zittende lid C.V. Gerritsen (rad.) na herstemming en in Winschoten dr. D. Bos (rad.) na herstemming (bij de eerste ronde was ook het zittende lid B.L. Tijdens kandidaat).
  • Werd in 1901 in het district in Tietjerksteradeel verslagen door A.S. Talma (arp) en einidgde in het district Franeker als derde achter J.P. Vergouwen (arp) en F. Lieftinck (ul) en in het district Utrecht I achter jhr. A.P.C. van Karnebeek (cons.lib.) en A.W.F. Idenburg (arp).
  • Werd in 1901 bij naverkiezingen in het district Veendam na herstemming verslagen door E.A. Smidt (vdb)
  • Werd 11 september 1902 bij tussentijdse verkiezingen in het district Amsterdam IX verslagen door H. Bijleveld (arp)
  • Versloeg in 1902 bij tussentijdse verkiezingen in het kiesdistrict Amsterdam III J.W. IJzerman (ul) na herstemming
  • Versloeg in 1905 K. Eland (ul) na herstemming
  • Versloeg in 1909 G.A. van Hamel (ul) na herstemming
  • Werd in 1913 gekozen in de districten Amsterdam III en Leeuwarden en nam zitting voor Leeuwarden. Versloeg in Leeuwarden L.W.J.K. Thomson (ul) na herstemming en in Amsterdam III P.J. Reymer (rk) en B.E. Asscher (lib.). Eindigde in het district Haarlem als derde achter jhr. D.E. van Lennep (chu) en D. Fock (lu).
  • Versloeg in 1917 A.R. de Jong (csp)

woonplaats(en)/adres(sen)
  • Leeuwarden, van 20 april 1860 tot 1869
  • Stiens, van 1869 tot 1875
  • Leeuwarden, van 1875 tot 1882
  • Groningen, van 1882 tot 1887
  • Leeuwarden, 1888 (bij zijn vader)
  • Huizum, Schrans 362, van 1887 tot 1 november 1889
  • Leeuwarden, Nieuwstad 113boven, van 1 november 1889 tot 12 mei 1892
  • Leeuwarden, Reijndersbuurt 5, van 12 mei 1892 tot mei 1893
  • Amsterdam, van mei 1893 tot juli 1893
  • Nieuwer-Amstel, van juli 1893 tot 1894
  • Utrecht, Leidsche weg, van november 1893 tot 1894
  • Utrecht, Riemstraat, van 1894 tot 1897
  • 's-Gravenhage, Kanaalweg, van 1897 tot 1900
  • Haarlem, van 1900 tot 1903
  • Scheveningen, Haringkade 163, vanaf 1903
  • 's-Gravenhage, Joh. van Oldenbarneveltlaan 44, omstreeks 1916
  • Scheveningen, Leuvense Straat 30, omstreeks 1919

publicaties/bronnen

publicaties
  • "It Jonge Fryslan. Sangen en Rimen fen jonge Fryske skriuwers" (1881) (met O.H. Sytstra)
  • "Nij Frysk Liete Boek" (1886) (samen met P.H. de Groot)
  • "Art. 65 van het Wetboek van Strafvordering" (dissertatie, 1888)
  • "Van leed en strijd" (1892-1898)
  • "Klassejustitie. Pleidooi inzake Simon Brak" (1893)
  • "Het kiesrecht en de sociaal-demokratie" (1894)
  • "Wat willen de sociaal-demokraten?" (1896)
  • "De SDAP. Haar ontstaan, doel en streven geschetst" (1896)
  • "Woorden van vrouwen" (1898)
  • "Theorie en beweging" (1902)
  • "Inzake partijleiding" (1906)
  • "Rispinge âlde en nije fersen" (1909)
  • "Fen liet en libben" (1910)
  • "De wereldoorlog en de sociaal-demokratie" (1915)
  • "De revolutie en de SDAP" (1915)
  • "De sociaal-demokratie na den oorlog" (1921)
  • "Een politiek testament" (1924)
  • "Gedenkschriften", 4 delen (1927-1931)

literatuur/documentatie
  • J.B. Schepers, "Troelstra als Fries dichter" (1925)
  • J. Winkler, "Pieter Jelles Troelstra" (1933)
  • H.B. Wiardi Beckman, "Troelstra de ziener. Keuze uit het journalistieke werk verzameld en toegelicht" (1937)
  • E. Vermeer, "Pieter Jelles Troelstra. Een keuze uit zijn geschriften" (1960)
  • E. Polak, "Pieter Jelles Troelstra" (1960)
  • J. Troelstra, "Mijn vader Pieter Jelles" (1980)
  • E. Hueting e.a., "Troelstra en het model van de nieuwe staat" (1980)
  • E. Hueting e.a., "Ik moet, het is mijn roeping: een politieke biografie van Pieter Jelles Troelstra" (1981)
  • P. Terpstra, "Pieter Jelles Troelstra. Het leven van een strijder" (1985)
  • H.F. Cohen, "Troelstra, Pieter (1860-1930)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel I, 590
  • A.F. Mellink, "Troelstra, Pieter Jelles", in: Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland, deel I, 133
  • H. Strabbing, "Pieter Jelles Troelstra. Te romantisch voor de rol van Lenin der Lage Landen", in: P. Brill (red.), "Kopstukken van het laagland. Een eeuw Nederland in honderd portretten" (1999)
  • Piet Hagen, "Politicus uit hartstocht. Biografie van Pieter Jelles Troelstra" (2010)
  • "Het Vaderland" en "Het Volk", 13 en 17 mei 1930

Biografisch Woordenboek(en)
  • biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland
  • biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland

publicaties over en van letterkundigen
gegevens uit de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren

familie/gezin

huwelijk/samenlevingsvorm
  • gehuwd te Renkum, 11 oktober 1888 (huwelijk ontbonden 6 november 1904)
  • gehuwd (tweede huwelijk) te 's-Gravenhage, 15 januari 1908

echtgeno(o)t(e)/partner
Sj.M.D. Bokma de Boer, Sjoukje Maria Diderika

2e echtgeno(o)t(e)/partner
Sj. Oosterbaan, Sjoukje

kinderen
1 zoon en 1 dochter (uit eerste huwelijk)

vader
J. Troelstra, Jelle

geboorteplaats en/of -datum
Lemmer (grietenij Lemsterland), 15 oktober 1833

moeder
G. Landmeter, Grietje

geboorteplaats en/of -datum
Lemmer (grietenij Lemsterland), 19 april 1837

Bovenstaande gegevens zijn ontleend aan het biografisch archief van het Parlementair Documentatiecentrum (PDC) van de Universiteit Leiden en betreffen vooral de periode waarin iemand politiek en bestuurlijk actief is of was.
Aanvullingen en gemotiveerde correcties ontvangt PDC graag. U kunt hiervoor de "reageer-keuze" aan de rechterzijde van deze pagina gebruiken of uw aanvullingen per post sturen naar PDC, antwoordnummer 10801, 2501 BW Den Haag of per email aan info@biografieen.com.