Politieke partij

Een politieke partij is een groep van politieke geestverwanten. Politieke partijen streven vaak meer dan één doel na, zoals bevordering van werkgelegenheid, een eerlijke inkomensverdeling, een schoon milieu of het bestrijden van criminaliteit. Omdat niet iedereen deze doelen op dezelfde wijze nastreeft, zijn er meer partijen ontstaan.

Er zijn ook partijen die worden gevormd, omdat ze wel één doel nastreven. Dit worden belangenpartijen of 'one-issue-partijen' genoemd. Een voorbeeld hiervan is de Partij voor de Dieren.

Partijen hebben een organisatiestructuur waarin meestal democratische besluitvorming plaatsvindt. Zij stellen een partijprogramma en verkiezingsprogramma op en stellen kandidatenlijsten vast.

Wat is een partij

In een partij verenigen zich mensen met een zelfde politieke opvatting. Door het voeren van propaganda proberen zij zoveel mogelijk steun voor hun ideeën te krijgen. Partijen die in het parlement vertegenwoordigd zijn, hebben bijvoorbeeld zendtijd op radio en tv. Ook treden vertegenwoordigers van partijen regelmatig op in radio- en tv-programma's.

Daarnaast zijn partijen actief bij verkiezingen. Zij stellen een kandidatenlijst op en proberen in de verkiezingscampagne kiezers over te halen op de partij te stemmen.

Partijen hebben een organisatie, die afhankelijk van de grootte, regionaal en lokaal vertakt kan zijn. Veel partijen hebben provinciale en regionale afdelingen en sommige hebben ook plaatselijke afdelingen.

De organisatie wordt (vaak) geleid door beroepskrachten, maar draait - zeker op provinciaal en lokaal niveau - grotendeels op vrijwilligers (partijleden).

Enkele partijen hebben een eigen jongerenafdeling, zoals de Jonge Socialisten (bij de PvdA) en het CDJA (bij het CDA).

Wat is de functie van een partij

Partijen spelen een belangrijke rol in de politiek. Zij formuleren standpunten en leggen die vast in programma's en ze zorgen voor het voordragen van personen voor politiek-bestuurlijke functies.

Het algemene gedachtegoed van een partij wordt vastgelegd in een partij- of beginselprogramma. Daarnaast wordt voorafgaand aan verkiezingen een verkiezingsprogramma opgesteld. Ook tussentijds kan een partij over allerlei onderwerpen standpunten formuleren.

Partijen die in het parlement vertegenwoordigd zijn, krijgen financiële ondersteuning bij het doen van wetenschappelijk onderzoek naar maatschappelijke problemen. Zij hebben een eigen wetenschappelijk instituut, zoals de Prof.mr. Telders-Stichting van de VVD.

Partijen stellen tevens voorafgaand aan de verkiezingen kandidatenlijsten op. Bij Tweede- en Eerste-Kamerverkiezingen en bij de Europese verkiezingen gebeurt dat door landelijke partijorganen. Bij verkiezingen voor provinciale staten of gemeenteraden worden de kandidatenlijst en het programma door provinciale of lokale partijbesturen opgesteld. De nummer één van de kandidatenlijst is de lijsttrekker.

Leden van een partij kunnen meestal invloed uitoefenen op de samenstelling van programma's en kandidatenlijsten. Veel partijen hebben een landelijk congres (partijraad of Algemene Ledenvergadering), waarin afgevaardigden de plaatselijke afdeling vertegenwoordigen. Soms (bijvoorbeeld bij D66) hebben alle leden toegang tot het landelijke congres. Bij sommige partijen vinden ledenraadplegingen plaats, bijvoorbeeld over de vraag wie lijsttrekker moet worden.

Grote partijen werken samen met zusterpartijen in andere landen. Zo is de PvdA onderdeel van de Socialistische Internationale.

Fractie en politiek leider

Een belangrijke orgaan in een partij is de eigen fractie. Een fractie wordt gevormd door de kandidaten van een partij die tot volksvertegenwoordiger (Kamerlid, statenlid, gemeenteraadslid) zijn gekozen. Vooral de fractie in de Tweede Kamer speelt bij het bepalen van de partijlijn een zeer belangrijke rol.

Tot de taak van de fracties behoort ook het bepalen van met welke andere partij(en) zal worden samengewerkt. Er kan met andere partijen worden onderhandeld over de vorming van een kabinet, college van gedeputeerde staten of college van B&W.

Partijen die in het kabinet vertegenwoordigd zijn, noemen we regeringspartijen. Partijen die dat niet zijn, heten oppositiepartijen.

meer over Tweede Kamerfracties

Als eerste woordvoerder van die fractie treedt de fractievoorzitter op. Hij of zij voert het woord bij belangrijke debatten. Dat is ook vaak de politiek leider van een partij. Bij partijen die in het kabinet zitten, kan echter ook een minister of de minister-president politiek leider zijn.

meer over de politiek leider

Historische ontwikkeling

Nederland kent sinds het einde van de 19e eeuw politieke partijen. Daarvoor waren er wel politieke stromingen (liberalen, conservatieven, antirevolutionairen), maar die waren nog niet (landelijk) georganiseerd. Er waren alleen lokaal politieke verenigingen (kiesverenigingen) die vooral een rol speelde bij verkiezingen. Verkiezingen werden tot 1917 nog in afzonderlijke districten gehouden.

Onder invloed van belangrijke politieke thema's, zoals de financiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs, de uitbreiding van het kiesrecht en de positie van arbeiders, ontstonden rond 1880 de eerste partijen.

De oudste partij was in 1879 de Anti-Revolutionaire Partij. In 1885 volgde de Liberale Unie en in 1894 de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij. De katholieken zouden pas in 1926 een echte landelijke partij krijgen, al was er wel al langer een samenwerkingsverband van katholieke kiesverenigingen, de Algemeene Bond.

Na afsplitsingen werden wel onder meer de Vrijzinnig-Democratische Bond, de Christelijk-Historische Unie en de Sociaal-Democratische Partij (later de Communistische Partij).

De Nederlandse politieke partijen waren lange tijd onderdeel van de verzuiling. Afzonderlijke politiek-maatschappelijke stromingen hadden allen hun eigen organisaties, of het nu ging om de politiek, de pers of de sport. Bij de partijvorming was verder het geloof een belangrijke factor. Er kwam een afzonderlijke katholieke partij en er waren twee protestantse partijen (de ARP was hoofdzakelijk gereformeerd, de CHU voor het merendeel Nederlands hervormd).

meer over verzuiling

Na de Tweede Wereldoorlog werd gepoogd de verzuiling te doorbreken (daarom werd daarvoor het begrip 'doorbraak' gebruikt) door vorming van een vooruitstrevende partij waarin ook katholieken en protestanten zouden zitten. In 1946 werd daartoe de Partij van de Arbeid (PvdA) opgericht, maar omdat er ook een aparte katholieke partij bleef (de Katholieke Volkspartij) en twee protestantse partijen bleven bestaan, was slechts sprake van een beperkte doorbraak.

De katholieke en protestantse partijen streefden vanaf het begin van de jaren'60 naar nauwere samenwerking. Dat leidde uiteindelijk in 1975 tot de vorming van het Christen-Democratisch Appèl.

Als derde stroming kwam - vooral na 1958 - het liberalisme sterk op. Die stroming wordt sinds 1948 vertegenwoordigd door de VVD. In 1959 werd de VVD de derde partij van het land. Vooral na 1972 kreeg de VVD steeds meer aanhang.

Al van het begin van de 20e eeuw speelden ook steeds kleine en middelgrote partijen een rol in de politiek. Bekende voorbeelden zijn de SGP, die in 1918 werd opgericht en vanaf 1922 in de Tweede Kamer is vertegenwoordigd, de PSP, die tussen 1959 en 1989 in de Kamer zat, en D66, dat als vierde grotere partij, een belangrijk rol ging spelen.

meer over opgeheven partijen

Partijen in de Tweede en Eerste Kamer

Tweede en Eerste Kamer

	CDA
	Het Christen-Democratisch Appèl (CDA) is een christelijke partij. De partij werd opgericht in 1980 als fusie van ARP, CHU en KVP, nadat in 1973 al een federatief verband van die partijen was ontstaan.
	PvdA
	De Partij van de Arbeid (PvdA) is een sociaaldemocratische partij. De partij werd opgericht in 1946 als een voortzetting van de vooroorlogse Sociaal-Democratische Arbeiders Partij (SDAP), de Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB) en de Christelijk-Democratische Unie (CDU).
	SP
	De SP is een socialistische partij. De partij werd opgericht in 1972.
	VVD
	De Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) is een liberale partij. De partij werd opgericht in 1948 als opvolger van de Partij van de Vrijheid (PvdV), die weer een voortzetting was van de vooroorlogse Liberale Staatspartij (LSP).
	GroenLinks
	GroenLinks is een progressief socialistische milieupartij. De partij werd opgericht in 1990 als fusie van CPN, EVP, PPR en PSP.
	ChristenUnie
	De ChristenUnie is een christelijke partij. De partij ontstond in januari 2000 als samenwerkingsverband tussen het GPV en de RPF. Per 1 januari 2004 zijn de partijen gefuseerd. Sinds 15 maart 2001 opereerden de fracties van deze partijen al onder naam ChristenUnie in de Tweede Kamer. Ook in de Eerste Kamer bestond al sinds 2001 een fractie van de ChristenUnie.
	D66
	Democraten 1966 (D66) is een (hervormingsgezinde) sociaalliberale partij. De partij werd opgericht op 14 oktober 1966 door 44 'homines novi', waarvan er slechts 25 eerder bij andere politieke partijen actief waren geweest. Leider was de journalist van het Algemeen Handelsblad Hans van Mierlo.
	SGP
	De SGP is een christelijke (reformatorische) partij, die strikt volgens bijbelse normen politiek wil bedrijven. De partij werd opgericht op 24 april 1918.
	PvdD
	De Partij voor de Dieren beschouwt dieren als de allerzwaksten in de samenleving en wil dierenwelzijn terugbrengen op de politieke agenda.

Alleen Tweede Kamer

	PVV
	De Groep Wilders/Partij voor de Vrijheid (PVV) is op 22 februari 2006 geregistreerd bij de Kiesraad. Politiek leider is oud-Tweede Kamerlid voor de VVD Geert Wilders, die in september 2004 die partij verliet. Geert Wilders was tevens lijsttrekker bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2006.

Alleen Eerste Kamer

	Onafhankelijke Senaatsfractie
	De Onafhankelijke Senaatsfractie (OSF) is een landelijk samenwerkingsverband van regionale partijen. De partij werd opgericht in 1999. De bundeling is ontstaan met het oog op de Eerste-Kamerverkiezingen.

	Ontwikkeling ledental politieke partijen
	Registratie politieke partij/groepering
	Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen
	Repetorium kleine politieke partijen 1918-1967




	Wat is een partij

	Wat is de functie van een partij

	Fractie en politiek leider

	Historische ontwikkeling

	Partijen in de Tweede en Eerste Kamer

	Nieuws

	Columns



Home Route