Kabinet-Cort van der Linden (1913-1918)

Het liberale extra-parlementaire kabinet-Cort van der Linden loodst Nederland door de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) en brengt de belangrijke Grondwetsherziening van 1917 tot stand. Hierdoor worden de kiesrecht- en schoolstrijd beëindigd. Het meerderheidsstelsel (districtenstelsel) wordt vervangen door de evenredige vertegenwoordiging.

Het kabinet bestaat uit negen liberale en vrijzinnig-democratische ministers. Zij zijn voor het merendeel echter geen vooraanstaande politici. Minister-president Cort van der Linden is niet aangesloten bij een politieke partij. Om te benadrukken dat er geen band is met parlementaire fracties, verklaart Cort van der Linden dat zijn kabinet wil regeren overeenkomstig de 'volkswil'.

De dreigende oorlogssituatie door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog maakt op 1 augustus 1914 mobilisatie van het leger noodzakelijk. Het kabinet neemt maatregelen om het economische leven zoveel mogelijk overeind te houden en voert verder distributie van allerlei producten in. De blokkade van geallieerden en de oorlogvoering ter zee levert namelijk steeds grotere problemen op bij de invoer van goederen en daarmee bij de voedsel- en brandstofvoorziening.

[ V ][ ^^ ]

Bijzonderheden

Belangrijke gevolgen van de oorlog zijn

- een grote toestroom van Belgische vluchtelingen (in totaal circa 1 miljoen)
- de torpedering van diverse Nederlandse koopvaardijschepen
- een strenge controle op zee van de in- en uitvoer door Nederlandse schepen
- ter bekostiging van de oorlogsuitgaven worden vrijwillige leningen gevraagd, met als 'stok achter de deur' dreigende hogere belastingheffing
- de noodzaak tot de opbouw van een omvangrijk distributieapparaat, die gepaard gaat met veel bureaucratie en misstanden
- voedselschaarste, met name in de grote steden, leidt in 1918 tot rellen (aardappeloproer)


- Door de Grondwetsherziening van 1917 komt er een einde aan zowel de school- als de kiesrechtstrijd. Er komt financiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs en het algemeen mannenkiesrecht wordt ingevoerd. Daarnaast worden de grondwettelijke belemmeringen van het vrouwenkiesrecht weggenomen, kunnen ook vrouwen gekozen worden, en maakt het districtenstelsel plaats voor het stelsel van evenredige vertegenwoordiging. Tevens wordt een opkomstplicht ingesteld bij de verkiezingen.


- De in 1917 vanwege de grondwetsherziening benodigde verkiezingen worden gevoerd onder de leuze 'laat zitten, wat zit'. Dit is een onderlinge afspraak van de grote partijen om geen tegenkandidaten te stellen en de zittende Tweede-Kamerleden te laten herkiezen.


- Minister Treub voert door samenvoeging van de vermogensbelasting en bedrijfsbelasting de Wet op de inkomstenbelasting in


- De lang gekoesterde wens van minister Lely om over te gaan tot afsluiting en gedeeltelijke inpoldering van de Zuiderzee gaat in vervulling door aanneming van de Zuiderzeewet. Daarbij spelen de diverse overstromingen rond de Zuiderzee in 1916 een rol.


- Een voorstel om een staatspensioen in te voeren, wordt door de Eerste Kamer (die een rechtse meerderheid heeft) geblokkeerd.


- In 1916 brengt minister Pleyte een wet tot stand, waardoor er in Nederlands-Indië een Volksraad komt, een adviesorgaan dat behalve uit Nederlanders ook uit inlanders bestaat.


- In het laatste oorlogsjaar doen zich een ernstige conflicten voor tussen de koningin en het kabinet. Het kabinet steunt minister Loudon die vindt dat Nederland zich moet neerleggen bij geallieerde eisen ten aanzien van de Nederlandse koopvaardij om de voedseltoevoer niet in gevaar te brengen.


- De koningin weigert zich in 1918 neer te leggen bij het ontslag van opperbevelhebber Snijders. Het kabinet wil hem ontslaan, omdat Snijders heeft verklaard dat verzet bij een Duitse inval zinloos zal zijn.

[ V ][ ^^ ]

Samenstelling kabinet

Buitenlandse Zaken
minister a.i.: Mr. P.W.A. Cort van der Linden (lib.-partijloos) (29 augustus 1913 - 27 september 1913)
minister: Jhr.Dr. J. Loudon (lib.-partijloos) (27 september 1913 - 9 september 1918)

Justitie
minister: Mr. B. Ort (lib.-partijloos)

Binnenlandse Zaken
minister: Mr. P.W.A. Cort van der Linden (lib.-partijloos)

Financiën
minister: A.E.J. Bertling (lib.-partijloos) (29 augustus 1913 - 24 oktober 1914)
minister: Mr. M.W.F. Treub (vdb) (24 oktober 1914 - 8 februari 1916)
minister: Mr.dr. A. van Gijn (oud- of vrije liberaal) (8 februari 1916 - 22 februari 1917)
minister: Mr. M.W.F. Treub (lib.-partijloos) (22 februari 1917 - 9 september 1918)

Oorlog
minister: N. Bosboom (oud- of vrije liberaal) (29 augustus 1913 - 15 mei 1917)
minister a.i.: J.J. Rambonnet (lib.-partijloos) (15 mei 1917 - 15 juni 1917)
minister: Jhr.Mr. B.C. de Jonge (chu) (15 juni 1917 - 9 september 1918)

Marine
minister: J.J. Rambonnet (lib.-partijloos) (29 augustus 1913 - 28 juni 1918)
minister a.i.: Jhr.Mr. B.C. de Jonge (chu) (28 juni 1918 - 9 september 1918)

Waterstaat
minister: Dr. C. Lely (lib. unie)

Landbouw, Nijverheid en Handel
minister: Mr. M.W.F. Treub (vdb) (29 augustus 1913 - 24 oktober 1914)
minister a.i.: Mr. M.W.F. Treub (vdb) (24 oktober 1914 - 19 november 1914)
minister: F.E. Posthuma (lib.-partijloos) (19 november 1914 - 9 september 1918)

Koloniën
minister: Mr. Th.B. Pleyte (vdb)

[ V ][ ^^ ]

Mutaties

In 1914 neemt minister Bertling ontslag als minister van Financiën. Hij is niet opgewassen tegen het zware ministersambt. Verondersteld wordt dat zijn benoeming in 1913 op een vergissing heeft berust. Treub neemt Financiën over en Posthuma, van verzekeringsmaatschappij Centraal Beheer, wordt minister van Landbouw, Handel en Nijverheid.

In 1916 treedt minister Treub weer af als een koppeling van een pensioenbelasting aan een ouderdomswet wordt afgewezen door de Tweede Kamer.

Zijn opvolger, topambtenaar Van Gijn van het ministerie van Financiën, wordt nu minister. Na een conflict met zijn ambtgenoten over de financiering van de levensmiddelenpolitiek treedt hij op zijn beurt na een jaar weer af. Treub keert terug op Financiën.

Oorlogsminister Bosboom treedt af nadat de Tweede Kamer op 10 mei 1917 een motie-Marchant aanneemt, waarin zijn besluit wordt betreurd om de landstormjaarklasse 1908 (geboren in 1888) op te roepen, in plaats van de landstormklasse 1918 (geboren in 1898).

Na een conflict met zijn collega's over een konvooi naar Nederlands-Indië treedt in juni 1918 minister Rambonnet van Marine af. Zijn collega's willen wel toegeven aan bepaalde Engelse eisen ten aanzien van passagiers en goederen, terwijl Rambonnet daar niet voor voelt.

[ V ][ ^^ ]

Formatie

Een poging van de vrijzinnig-democraat Bos om een kabinet van liberalen en sociaal-democraten te vormen, mislukt. De SDAP wenst (nog) geen regeringsverantwoordelijkheid te nemen. Hierop wordt Cort van der Linden belast met de vorming van een extra-parlementair liberaal kabinet. De sociaal-democraten zeggen hierbij wel toe het kabinet te steunen, mits het komt met voorstellen voor algemeen kiesrecht en een staatspensioen.


[ V ][ ^^ ]

data en feiten formatie

datumwatwietot en metdagen
11 juli 1913benoeming (in)formateurD. Bos25 juli 191315
2 augustus 1913benoeming (in)formateurP.W.A. Cort van der Linden28 augustus 191327
29 augustus 1913beëdiging nieuwe bewindsliedenKoningin Wilhelmina1 juli 19181768
2 juli 1918kabinet demissionair 8 september 191869
9 september 1918ontslag verleendKoningin Wilhelmina  


Bijzonderheden
Samenstelling kabinet
Mutaties
Formatie
data en feiten formatie
Wetgeving kabinet
TXT/Print-versie voor correct en passend afdrukken (verschijnt in een nieuw venster)Reageer op deze pagina. Aanvullingen en suggesties zijn altijd welkom!
homeHome           Route