Kabinet-De Geer II (1939-1940)

Dit kabinet is een centrum-links noodkabinet, waarvan voor het eerst twee sociaal-democraten deel uitmaken. Het kabinet bestaat verder uit ministers van RKSP, CHU, VDB, een ARP'er (zonder partijbinding) en twee partijlozen. Het kabinet wordt kort na zijn aantreden geconfronteerd met de dreigende oorlogssituatie en besluit tot mobilisatie.

In mei 1940 valt Duitsland ons land binnen en wijkt het kabinet, met de koninklijke familie, uit naar Engeland.

[ V ][ ^^ ]

Bijzonderheden

- Mobilisatie - Naar aanleiding van de toenemende internationale spanning besluit het kabinet (overigens in afwezigheid van De Geer) op 28 augustus 1939 dat leger, vloot en luchtmacht de volgende dag zullen mobiliseren.


- Op 3 september breekt na de Duitse inval in Polen op 1 september de Tweede Wereldoorlog uit, nadat Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk Duitsland de oorlog verklaren. Nederland handhaaft zijn strikte neutraliteit.


- Op 1 november 1939 wordt in delen van het land de Staat van Beleg afgekondigd.


- Begin 1940 leidt een conflict tussen minister Dijxhoorn en opperbevelhebber Reynders over de te volgen strategie tot het ontslag van de laatste. Generaal Winkelman wordt de nieuwe opperbevelhebber.


- Op 7 mei 1940 worden alle militaire verloven ingetrokken in verband met een mogelijke Duitse inval.


- Duitse inval- Nadat enkele eerdere aanvallen op het laatste moment zijn afgeblazen, vindt in de vroege ochtend van 10 mei 1940 de Duitse inval in Nederland plaats. Hiertegen wordt in een koninklijke proclamatie krachtig geprotesteerd. Minister-president De Geer vindt het echter, ondanks herhaalde verzoeken, niet nodig een verklaring af te leggen in de Tweede Kamer. Daarom voert daar alleen Kamervoorzitter Van Schaik het woord. Hij protesteert in een korte rede fel tegen de Duitse aanval.


- Het gezag wordt op 13 mei, in het bijzijn van de secretarissen-generaal, overgedragen generaal H.G. Winkelman. Dit gebeurde feitelijk op gezag van de ministers Van Rhijn en Steenberghe, die anders dan hun collega's nog in Den Haag waren. De andere ministers waren al in Hoek van Holland.


- Op 13 mei wijkt koningin Wilhelmina uit naar Londen, nadat tevergeefs is getracht Zeeland te bereiken. Het prinselijk paar, met hun kinderen prinses Beatrix en prinses Irene, waren al eerder naar Engeland vertrokken.


- Het kabinet vertrekt eveneens naar Londen. Ook de secretarissen-generaal Van Asch van Wijck en Van Angeren, en de vice-president van de Raad van State gaan met hen mee.


- Zonder veel resultaat heeft de Nederlandse regering om militaire steun gevraagd van Frankrijk en Groot-Brittannië. De ministers Van Kleffens en Welter zijn daartoe al in de ochtend van 10 mei per watervliegtuig naar Londen vertrokken.


- Kort na het vertrek van de regering, na vier dagen vergeefse strijd tegen een militaire overmacht en nadat Rotterdam is gebombardeerd, besluit opperbevelhebber Winkelman tot de capitulatie.


- In Nederland komt een Duits bewind met een Rijkscommissaris, Seyss-Inquart, aan het hoofd. De Nederlandse ambtenaren, die worden geleid door de secretarissen-generaal, komen onder toezicht van de Duitse bezetter. De Tweede en Eerste Kamer worden buitenspel gezet.


- Het Nederlandse kabinet in Londen sluit zich aan bij de strijd van de geallieerden, al zijn er ministers (met name De Geer) die aansturen op een vergelijk met Duitsland. Enige tijd wordt overwogen de regering te verplaatsen naar Nederlands-Indië, maar dit gebeurt uiteindelijk niet.


- Het kabinet dient op 26 augustus 1940 zijn ontslag in. Koningin Wilhelmina zegt namelijk het vertrouwen op in minister-president De Geer, vanwege diens wankelmoedige houding ten opzichte van voortzetting van de strijd tegen Duitsland. Er moet daarom een nieuw kabinet worden gevormd.

[ V ][ ^^ ]

Samenstelling kabinet

Algemene Zaken
minister a.i.: Jhr.Mr. D.J. de Geer (chu)

Buitenlandse Zaken
minister: Mr. E.N. van Kleffens (partijloos)

Justitie
minister: Mr. P.S. Gerbrandy (arp)

Binnenlandse Zaken
minister: H. van Boeijen (chu)

Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen
minister: G. Bolkestein (vdb)

Financiën
minister: Jhr.Mr. D.J. de Geer (chu)

Defensie
minister: A.Q.H. Dijxhoorn (partijloos)

Waterstaat
minister: Ir. J.W. Albarda (sdap)

Economische Zaken
minister: Mr. M.P.L. Steenberghe (rksp) (10 augustus 1939 - 9 mei 1940)

Handel, Nijverheid en Scheepvaart
minister: Mr. M.P.L. Steenberghe (rksp) (9 mei 1940 - 3 september 1940)

Landbouw en Visserij
minister: Mr.dr. A.A. van Rhijn (chu) (9 mei 1940 - 3 september 1940)

Sociale Zaken
minister: Dr. J. van den Tempel (sdap)

Koloniën
minister: Ch.J.I.M. Welter (rksp)

[ V ][ ^^ ]

Formatie

Na de val van het vijfde kabinet-Colijn wordt De Geer formateur. Hij streeft naar een zo breed mogelijk kabinet, zonder directe banden met Kamerfracties. De Geer slaagt er in ministers te vinden van alle grote partijen met uitzondering van de liberalen. De ARP-minister, Gerbrandy, treedt echter tegen de zin van zijn partij toe tot het kabinet en de ARP is dan ook niet als regeringspartij te beschouwen.

Colijn, die door De Geer wordt gevraagd minister-president te worden, weigert dat. Ook Oud (VDB) wil geen minister (van Financiën) worden. De Geer neemt daarom beide functies op zich. In mei 1940 wordt het ministerie van Landbouw en Visserij opnieuw ingesteld.

[ V ][ ^^ ]

Kerngegevens

 Tweede KamerEerste Kamerminister­raad
RKSP31163
SDAP23122
CHU863
VDB621
ARP--1
partijloos--2
totaal68
(68%)
36
(72%)
 

[ V ][ ^^ ]

data en feiten formatie

datumwatwietot en metdagen
4 augustus 1939benoeming (in)formateurD.J. de Geer9 augustus 19396
10 augustus 1939beëdiging nieuwe bewindsliedenKoningin Wilhelmina2 september 1940390
3 september 1940kabinet demissionair 2 september 1940 
3 september 1940ontslag verleendKoningin Wilhelmina  


Bijzonderheden
Samenstelling kabinet
Formatie
Kerngegevens
data en feiten formatie
Wetgeving kabinet
TXT/Print-versie voor correct en passend afdrukken (verschijnt in een nieuw venster)Reageer op deze pagina. Aanvullingen en suggesties zijn altijd welkom!
homeHome           Route