Kabinet-Schermerhorn/Drees (1945-1946)

Ruim een maand na de bevrijding benoemt Koningin Wilhelmina dit eerste naoorlogse kabinet. Het is een 'koninklijk' kabinet en wordt ook wel een 'noodkabinet' genoemd, dat orde op zaken moet stellen na de Duitse bezetting, het economisch herstel ter hand moet nemen, en verkiezingen moet voorbereiden. Het parlement zal pas vanaf november 1945 functioneren.

Het kabinet-Schermerhorn/Drees bestaat uit ministers van de SDAP (in 1946 met de VDB en CDU samengegaan in de PvdA), de CHU'er Lieftinck (later PvdA) en RKSP (later KVP), alsmede vijf partijloze ministers, van wie er later twee PvdA-lid werden. Minister-president Schermerhorn is afkomstig uit de kring van de VDB (later PvdA).

Nadat in mei 1946 de Tweede Kamerverkiezingen hebben plaatsgevonden, vraagt het kabinet ontslag. Na de vorming van het kabinet-Beel I, dat op steun van een meerderheid van de Tweede Kamer kan rekenen, verleent de Koningin dat ontslag.

Bijzonderheden

Het kabinet moet het economische leven (landbouw, nijverheid, handel) en de infrastructuur (spoorwegen, dijken, wegen, havens) weer op orde brengen na de vele verwoestingen ten gevolge van de oorlog. Verder moet het bestuur (gemeenteraden, provincies) worden hersteld en zo nodig vernieuwd.

Tot de vele taken waarvoor dit eerste naoorlogse kabinet zich gesteld ziet, is het organiseren van zuivering en berechting van 'foute' Nederlanders. Dit gebeurt door de bijzondere rechtspleging (bijzondere rechtbanken en tribunalen) en door zuiveringsraden.

Ook de voedselvoorziening moet weer op gang worden gebracht. Vanwege de aanwezigheid van veel zwart geld vindt een geldzuivering plaats via het zogenaamde 'tientje van Lieftinck'. Ook het culturele leven (pers, omroep) wordt weer genormaliseerd.

Tot augustus 1945 vraagt de strijd in het Verre Oosten tegen Japan nog de nodige aandacht. Nederland is daarbij nauw betrokken in verband met het toenmalige overzeese gebiedsdeel Nederlands-Indië. Daarna wordt het kabinet geconfronteerd met het eenzijdig uitroepen van de onafhankelijkheid door de Republiek Indonesia.

Samenstelling kabinet

Minister-President
Ir. W. Schermerhorn (vdb) (24 juni 1945 - 9 februari 1946)
Ir. W. Schermerhorn (pvda) (9 februari 1946 - 3 juli 1946)

Algemene Oorlogsvoering
minister: Ir. W. Schermerhorn (vdb) (24 juni 1945 - 9 februari 1946)
minister: Ir. W. Schermerhorn (pvda) (9 februari 1946 - 3 juli 1946)

Buitenlandse Zaken
minister: Mr. E.N. van Kleffens (partijloos) (24 juni 1945 - 1 maart 1946)
minister: Dr. J.H. van Roijen (lib.-partijloos) (1 maart 1946 - 3 juli 1946)

Justitie
minister: Mr. H.A.M.T. Kolfschoten (rksp) (24 juni 1945 - 22 december 1945)
minister: Mr. H.A.M.T. Kolfschoten (kvp) (22 december 1945 - 4 juli 1946)

Binnenlandse Zaken
minister: Dr. L.J.M. Beel (rksp) (24 juni 1945 - 22 december 1945)
minister: Dr. L.J.M. Beel (kvp) (22 december 1945 - 3 juli 1946)

Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen
minister: Dr. G. van der Leeuw (chr. hist., maar partijloos) (24 juni 1945 - 9 februari 1946)
minister: Dr. G. van der Leeuw (pvda) (9 februari 1946 - 3 juli 1946)

Financiën
minister: Mr.Dr. P. Lieftinck (chu) (24 juni 1945 - 9 februari 1946)
minister: Mr.Dr. P. Lieftinck (pvda) (9 februari 1946 - 3 juli 1946)

Oorlog
minister: Mr. J. Meynen (arp)

Marine
minister: J.M. de Booy (lib.-partijloos)

Openbare Werken
minister: Dr. J.A. Ringers (lib.-partijloos) (24 juni 1945 - 16 augustus 1945)

Openbare Werken en Wederopbouw
minister: Dr. J.A. Ringers (lib.-partijloos) (16 augustus 1945 - 3 juli 1946)

Verkeer en Energie
minister: Ir. Th.S.G.J.M. van Schaik (rksp) (24 juni 1945 - 22 december 1945)
minister: Ir. Th.S.G.J.M. van Schaik (kvp) (22 december 1945 - 3 juli 1946)

Handel en Nijverheid
minister: Ir. H. Vos (sdap) (24 juni 1945 - 9 februari 1946)
minister: Ir. H. Vos (pvda) (9 februari 1946 - 3 juli 1946)

Scheepvaart
minister a.i.: J.M. de Booy (lib.-partijloos)

Voedselvoorziening, Landbouw en Visserij
minister: S.L. Mansholt (sdap) (24 juni 1945 - 6 oktober 1945)

Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening
minister: S.L. Mansholt (sdap) (6 oktober 1945 - 9 februari 1946)
minister: S.L. Mansholt (pvda) (9 februari 1946 - 3 juli 1946)

Sociale Zaken
minister: W. Drees (sdap) (24 juni 1945 - 9 februari 1946)
minister: W. Drees (pvda) (9 februari 1946 - 3 juli 1946)

Overzeese Gebiedsdelen
minister: Dr. J.H.A. Logemann (partijloos) (24 juni 1945 - 9 februari 1946)
minister: Dr. J.H.A. Logemann (pvda) (9 februari 1946 - 3 juli 1946)

Zonder portefeuille
minister voor Buitenlandse Zaken: Dr. J.H. van Roijen (lib.-partijloos) (24 juni 1945 - 1 maart 1946)
minister voor Buitenlandse Zaken: Mr. E.N. van Kleffens (partijloos) (1 maart 1946 - 3 juli 1946)

Formatie, parlement en partijen

Koningin Wilhelmina wil dat een kabinet wordt gevormd van personen die tijdens de oorlog in Nederland zijn gebleven. Dit kabinet moet volgens haar bestaan uit leiders van het verzet en zij die politieke en maatschappelijke vernieuwing voorstaan. De oude politieke partijen, zoals de SDAP, ARP en RKSP, eisen echter direct hun rol weer op.

Zij geeft daarom de formatieopdracht aan Schermerhorn, voorman van de vernieuwingsgezinden, en aan Drees, sinds 1939 voorzitter van de SDAP-fractie in de Tweede Kamer. Zij krijgen de opdracht een nationaal kabinet van 'herstel en vernieuwing' te vormen.

De ministers worden door hen zowel gerekruteerd uit progressieve kringen (de op politieke vernieuwing gerichte Nederlandse Volksbeweging) als uit traditionele politieke partijen. Omdat Drees de functie van minister-president niet ambieert, wordt Schermerhorn premier.

parlement

Eigenlijk hadden er in 1941 Tweede-Kamerverkiezingen moeten worden gehouden, maar dat kon niet vanwege de bezetting. In 1945 is de Tweede Kamer dus nog samengesteld op basis van de verkiezingen van 1937. Wel is er een groot aantal vacatures, omdat leden zijn overleden of ontslag hebben genomen. Hetzelfde geldt voor de Eerste Kamer.

De regering besluit dat pas in 1946 verkiezingen kunnen worden gehouden. Tot die tijd functioneert een Voorlopige Staten-Generaal of Nood-Parlement. Dat parlement bestaat uit de zittende leden uit 1937 (mits zij zich in de oorlog goed hebben gedragen). Aanvulling geschiedt door een speciale benoemingscommissie. De leden komen deels uit het voormalige verzet, maar de zetelverdeling uit 1937 wordt wel grotendeels gehandhaafd.

partijen

In december 1945 wordt de Rooms-Katholieke Staatspartij omgevormd tot KVP (Katholieke Volkspartij). En in februari 1946 gaan SDAP, VDB en CDU (Christelijk-Democratische Unie) op in de nieuwgevormde PvdA (Partij van de Arbeid). Daarvan maken ook enkele ex-CHU-prominenten, katholieken en partijlozen deel uit. De vooroorlogse Liberale Staatspartij wordt in 1946 opgevolgd door de PvdV (Partij van de Vrijheid).

Kerngegevens

	Tweede Kamer tot 22 december 1945	Tweede Kamer van 22 december 1945 tot 9 februari 1946	Tweede Kamer van 9 februari 1946 tot 4 juni 1946	Tweede Kamer vanaf 4 juni 1946


RKSP	31	-	-	-
SDAP	23	23	-	-
VDB	6	6	-	-
KVP	-	31	31	32
ARP	-	-	-	-
CHU	-	-	-	-
PvdA	-	-	34	29
partijloos	-	-	-	-
liberaal, partijloos	-	-	-	-
partijloos	-	-	-	-
totaal	60 (60%)	60 (60%)	65 (65%)	61 (61%)

	Eerste Kamer tot 22 december 1945	Eerste Kamer van 22 december 1945 tot 9 februari 1946	Eerste Kamer vanaf 9 februari 1946	ministerraad


RKSP	16	-	-	3
SDAP	12	12	-	4
VDB	2	2	-	1
KVP	-	16	16	-
ARP	-	-	-	1
CHU	-	-	-	1
PvdA	-	-	16	-
partijloos	-	-	-	2
liberaal, partijloos	-	-	-	4
partijloos	-	-	-	2
totaal	30 (60%)	30 (60%)	32 (64%)

Data en feiten formatie



datum	wat	wie	tot en met	dagen
28 mei 1945	benoeming (in)formateur	W. Drees en W. Schermerhorn	26 juni 1945	30
24 juni 1945	beëdiging nieuwe bewindslieden	Koningin Wilhelmina	15 mei 1946	326
16 mei 1946	kabinet demissionair		2 juli 1946	48
3 juli 1946	ontslag verleend	Koningin Wilhelmina




	Bijzonderheden

	Samenstelling kabinet

	Formatie, parlement en partijen

	Kerngegevens

	Data en feiten formatie

	Wetgeving kabinet



Home Route