Ir. A.A. (Anton) Mussert

foto Ir. A.A. (Anton) Mussertvergrootglas

Parmantige leider van de NSB, met een kleinburgerlijk imago. Kreeg bekendheid als organisator van een actie tegen het Verdrag met België en richtte in 1931 de NSB op. Verborg een zekere mate van onzekerheid door een branieachtig optreden. Voerde een nogal onvaste koers, waarbij hij steeds meer concessies deed aan 'Duitse' denkbeelden en de NSB voluit antisemitisch werd. Zag zichzelf als leider van het met Vlaanderen vergrote Groot-Nederland. De Duitsers namen hem echter niet zo serieus. Werd vanwege zijn rol tijdens de bezetting in 1946 ter dood veroordeeld en geëxecuteerd.

in de periode 1932-1945: kandidaat Tweede Kamer

voornamen (roepnaam)

Anton Adriaan (Anton)

personalia

geboorteplaats en -datum
Werkendam (N.Br.), 11 mei 1894

overlijdensplaats en -datum
's-Gravenhage, 7 mei 1946 (voltrekking doodvonnis op de Waalsdorpervlakte)

partij/stroming

partij(en)
  • Liberale Staatspartij "de Vrijheidsbond"
  • NSB (Nationaal-Socialistische Beweging), vanaf 14 december 1931

hoofdfuncties en beroepen

  • ingenieur bij Rijkswaterstaat, van 1918 tot 1920
  • ingenieur bij de Provinciale Waterstaat van Utrecht, van 1920 tot 1927
  • hoofdingenieur Provinciale Waterstaat van Utrecht, van 1927 tot 1 mei 1934 (ontslag van het ambtenarenverbod voor NSB'ers)
  • Algemeen Leider van de NSB, van 14 december 1931 tot 5 mei 1945
  • "Leider van het Nederlandse Volk", van 13 december 1942 tot 5 mei 1945 (als zodanig uitgeroepen door Seyss-Inquart)
  • gevangenschap te Scheveningen, van 7 mei 1945 tot 7 mei 1946

partijpolitieke functies

  • redacteur partijweekblad "Volk en Vaderland" (hoofdartikelen)

nevenfuncties

  • secretaris Nationaal Comité van Actie tegen het ontwerp-verdrag met België, van 1925 tot februari 1927
  • lid Comité Verkeerstentoonstelling in de Jaarbeurs te Utrecht, juni 1929

opleiding

lager-/basisonderwijs
  • lagere school te Werkendam

voortgezet onderwijs
  • Hogere Burgerschool te Gorinchem, tot 1912

academische studie
  • weg- en waterbouwkunde, Technische Hogeschool te Delft, van september 1912 tot juli 1918 (cum laude)

wetenswaardigheden

algemeen
  • Was als ingenieur van Rijkswaterstaat betrokken bij de sluisbouw in IJmuiden
  • Speelde een belangrijke rol als organisator van het verzet tegen het ontwerp-Verdrag met België, dat in 1927 door de Eerste Kamer werd verworpen
  • Richtte in 1931 met C. van Geelkerken de NSB op
  • Anders dan soms wordt beweerd, was hij sterk antisemitisch
  • Maakte in juli 1935 een reis naar Nederlands-Indië. Werd in audiëntie ontvangen door Gouverneur-Generaal De Jonge.
  • Werd op 16 november 1936 door rijkskanselier Hitler ontvangen; op 20 april 1939 volgde een tweede ontmoeting. Ook tijdens de bezetting vonden vier ontmoetingen plaats (september 1940 en december 1941, 1942 en 1943).
  • Pleitte in augustus 1940 in een nota voor een Bond van Germaanse volkeren onder leiding van Duitsland. Daartoe moest Groot-Nederland (Nederland, Belgisch en Frans Vlaanderen) behoren en moest hij staatshoofd zijn.
  • Werd door de Duitse bezetter en Hitler in december 1942 als leider van het Nederlandse Volk erkend. Dit werd bekendgemaakt tijdens de viering van het elfjarig bestaan van de NSB.
  • Stelde in januari 1943 een Staatssecretarie in, met zgn. gemachtigden die de Duitse bezetters moesten adviseren.
  • Werd na een proces op 27 en 28 november 1945 op 12 december 1945 door het Bijzonder Gerechtshof te 's-Gravenhage ter dood veroordeeld op grond van een poging Nederland onder vreemde heerschappij te brengen, een aanslag op de grondwettige regeringsvorm en hulpverlening aan de vijand. Dit vonnis werd op 20 maart 1946 door de Bijzondere Raad van Cassatie bevestigd.

uit de privésfeer
  • Was gehuwd met een tante (een zuster van zijn moeder), die achttien jaar ouder was dan hij. Voor dit huwelijk tussen bloedverwanten was door de regering dispensatie verleend.
  • Zijn vader was hoofd van een lagere school

niet-aanvaarde politieke functies
  • lid Tweede Kamer, juni 1937 (bedankt)

verenigingen, sociëteiten, genootschappen etc.
  • lid vereniging "Onze Vloot" (rond de Eerste Wereldoorlog)
  • lid Nationale Unie

militaire dienst
  • vrijwillig militair bij de vestingsartillerie, van 1914 tot 1915 (ontslagen vanwege zijn gezondheid)

publicaties/bronnen

publicaties
  • "Richtlijnen voor een Nederlandsch-Belgische overeenkomst" (1927)
  • "De plannen voor de scheepsvaartverbinding Amsterdam-Rijn" (1929)
  • "Vrij baan voor de toekomst. Bijdrage tot de kennis van het wegenvraagstuk" (1931)
  • "Programma met toelichting" (1932, brochure)
  • "De bron van het Nederlandsch nationaal-socialisme" (1937)
  • "Grondslagen voor het lager- en middelbaar onderwijs in den nationaal-socialistischen staat" (1940)
  • "Vijf nota's van Mussert aan Hitler over de samenwerking van Duitschland en Nederland in een Bond van Germaansche Volkeren 1940-1944" (1947)

literatuur/documentatie
  • "Het proces Mussert" (1948)
  • L. de Jong, "Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog", deel I, 254-265
  • R. Havenaar, "Verrader voor het Vaderland" ('s-Gravenhage, 1978)
  • J. Meyers, "Mussert, een politiek leven" (Amsterdam, 1984)
  • T. Pollmann, "Van ingenieur tot Leider. Veertien jaar uit het tumulteuze bestaan van Anton Adriaan Mussert 1920-1934", in: Jaarboek Oud-Utrecht (200*), 101
  • T. Pollmann, "Mussert & Co. De NSB-leider en zijn vertrouwelingen" (2012)
  • A.A. de Jonge, "Mussert, Anton Adriaan (1894-1946)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel I, 416
  • F. Kok, "Van studievriend tot doodsvijand. Hoe de levens van Willem Schermerhorn en Anton Mussert elkaar kruisten", in: Jaarboek 2016, Historische Vereniging Delfia Batavorum

familie/gezin

huwelijk/samenlevingsvorm
gehuwd te Rheden, 19 september 1917

echtgeno(o)t(e)/partner
M. Witlam, Maria

kinderen
kinderloos

vader
J.L. Mussert, Joannes Leonardus

geboorteplaats en/of -datum
's-Gravenhage, 26 januari 1856

moeder
F. Witlam, Frederika

geboorteplaats en/of -datum
Enkhuizen, 1856

broers en zusters
2 broers en 2 zussen (was zelf het vierde kind en de derde zoon)

beroep grootvader (vaderskant)
timmerman

beroep grootvader (moederskant)
verwer

Bovenstaande gegevens zijn ontleend aan het biografisch archief van het Parlementair Documentatiecentrum (PDC) van de Universiteit Leiden en betreffen vooral de periode waarin iemand politiek en bestuurlijk actief is of was.
Aanvullingen en gemotiveerde correcties ontvangt PDC graag. U kunt hiervoor de "reageer-keuze" aan de rechterzijde van deze pagina gebruiken of uw aanvullingen per post sturen naar PDC, antwoordnummer 10801, 2501 BW Den Haag of per email aan info@biografieen.com.