Tweede Kamerverkiezingen 2002 (achtergrond)

De Tweede Kamerverkiezingen van 15 mei 2002 waren de meest turbulente verkiezingen in de recente Nederlandse geschiedenis. Ze stonden vrijwel volledig in het teken van Pim Fortuyn en diens kritiek op de multiculturele samenleving en de 'puinhopen van paars'. In een ongekend sensationele campagne stevende Fortuyn af op grote winst. Negen dagen voor de verkiezingen werd hij echter vermoord. Zijn LPF haalde 26 zetels, maar het CDA van de nieuwe leider Balkenende werd de grootste partij.

De opkomst van Pim Fortuyn vond plaats tegen de achtergrond van de aanslagen van 11 september 2001 op de Twin Towers in New York en op het Pentagon. Verder was een maand voor de verkiezingen het tweede paarse kabinet nog gevallen naar aanleiding van de publicatie van een NIOD-rapport over de val van Srebrenica. Het kabinet regeerde in afwachting van de verkiezingen demissionair door.

Voorgeschiedenis

	Periode 1994-2002: Paars
	In deze periode regeren twee kabinetten onder leiding van Wim Kok met vertegenwoordigers uit PvdA, VVD en D66. De vorming van het eerste kabinet komt in 1994 tot stand nadat de zittende coalitie van CDA en PvdA haar meerderheid heeft verloren. Beide partijen verliezen fors. Winnaars zijn D66 en VVD.

De verkiezingen van 1998 maakten voortzetting van de paarse coalitie mogelijk. Het was eigenlijk van het begin af aan al duidelijk dat er een kabinet-Kok II zou komen.

Tot de zomer van 2001 zag het er in de peilingen naar uit dat de verkiezingen van 2002 een tweestrijd tussen PvdA en VVD zouden worden. Ook de populariteit van GroenLinks steeg. In de loop van de kabinetsperiode groeide echter de kritiek op het tweede paarse kabinet. Dat zou te weinig daadkracht hebben, er werd te weinig gedaan aan de veiligheid op straat, aan de verloedering en aan de wachtlijsten in de gezondheidszorg.

Opkomst Leefbaar Nederland en Pim Fortuyn

Leefbaar Nederland was in 1999 ontstaan uit een aantal 'leefbare' plaatselijke partijen. De partij leek meteen kansrijk, zeker toen in het najaar van 2001 Pim Fortuyn als politiek leider aantrad. Met slogans als 'de puinhopen van paars', 'meer veiligheid', 'geen wachtlijsten meer', 'minder ambtenaren' en 'Nederland is vol' wist hij veel aanhang te krijgen.

Pim Fortuyn

Pim Fortuyn werd op 20 januari 2002 officieel lijsttrekker van Leefbaar Nederland. Hij aanvaardde zijn benoeming door, saluerend voor het partijcongres, de woorden 'at your service' uit te spreken. Na een interview op 9 februari 2002 in De Volkskrant, waarin Pim Fortuyn beladen uitspraken deed over het 'afschaffen van artikel 1 van de Grondwet' en de islam bestempelde als achterlijk, brak Leefbaar Nederland met Pim Fortuyn. Fortuyn wist in korte tijd een nieuwe partij uit de grond te stampen, de Lijst Pim Fortuyn (LPF). Een groot deel van de aanhang van Leefbaar Nederland liep over naar de LPF.

Meer over de opkomst en ondergang van de LPF

De gevestigde partijen en hun leiders

Jan Peter Balkenende (CDA)

Jan Peter Balkenende, de financieel woordvoerder van het CDA die tot dan toe altijd door minister Zalm van Financiën werd afgedroogd in Tweede Kamerdebatten, volgde Jaap de Hoop Scheffer in het najaar van 2001 op als politiek leider. Dit gebeurde na een crisis in het CDA. In de jaren daarvoor was de partij langzaam weggekwijnd in de oppositie. Velen hadden het CDA al bijna afgeschreven als essentiële machtsfactor. Tijdens de campagne zorgde Balkenende ervoor niet de strijd aan te gaan met Pim Fortuyn. Met zijn pleidooi voor 'normen en waarden' wist Balkenende het vertrouwen van veel kiezers te winnen. Hiermee maakte hij van het CDA onverwacht weer de grootste partij.

Hans Dijkstal (VVD)

Hans Dijkstal was de succesvolle Frits Bolkestein in 1998 opgevolgd als politiek leider van de VVD. Tijdens de regeerperiode van het tweede paarse kabinet leek de VVD lange tijd op weg de positie van de PvdA als grootste partij te bedreigen. De opkomst van Pim Fortuyn zette vanaf het najaar van 2001 alles op zijn kop. De genuanceerde Dijkstal kwam tijdens de campagne in een onmogelijke positie toen hij van partijvoorzitter Bas Eenhoorn het advies kreeg in het vervolg 'Jip en Janneke'-taal te spreken. Hij vertrok de dag na de verkiezingen als politiek leider van de VVD.

Ad Melkert (PvdA)

Nadat Wim Kok op 29 augustus 2001 zijn vertrek uit de politiek aangekondigd had, was oud-minister en fractievoorzitter Ad Melkert politiek leider van de PvdA geworden. De sociaal-democraten hadden het zo gepland dat Melkert de nieuwe premier zou worden. Met zijn reputatie van weliswaar kundig maar kil en gewiekst beroepspoliticus had Melkert echter moeite de sympathie van de kiezers te winnen. Zijn partij had zwaar te lijden onder de kritiek van Pim Fortuyn op het paarse kabinet in het algemeen en de PvdA in het bijzonder. Melkert maakte het er voor zichzelf niet beter op door Fortuyn in een rechtstreekse televisie-uitzending op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen onheus te bejegenen. Na het bekend worden van de voorlopige uitslag op de avond van de Tweede Kamerverkiezingen maakte Melkert meteen bekend op te stappen als PvdA-leider.

	Paul Rosenmöller (GroenLinks)
	Hoewel het CDA groter was, streefde Paul Rosenmöller's GroenLinks die partij tijdens de paarse kabinetten voorbij als relevant geachte oppositiepartij in de Tweede Kamer. Een forse verkiezingswinst en mogelijke regeringsdeelname leken in het verschiet te liggen. De opkomst van Fortuyn gooide ook voor Rosenmöller roet in het eten: GroenLinks verloor uiteindelijk een zetel bij de verkiezingen.

Jan Marijnissen (SP)

Jan Marijnissen bouwde het succes van de SP verder uit door te klimmen van 5 naar 9 Kamerzetels. De SP-leider nam enige afstand van het verleden waarin de SP bekend stond als partij die alleen maar overal 'tegen' was. Desalniettemin had de SP in de voorafgaande jaren hard oppositie gevoerd tegen het paarse beleid, met name tegen de wachtlijsten in de zorg. Vanaf de beginjaren '80 was de SP al kritisch geweest over de multiculturele samenleving. Door het succes van Pim Fortuyn werd de partij daarin bevestigd.

Thom de Graaf (D66)

Thom de Graaf was Els Borst opgevolgd als politiek leider van D66. Als één van de 'krullenjongens' van D66 moest hij proberen de electorale neergang van zijn partij te keren. Ondanks de 'Nacht van Wiegel' leek de inhoudelijk kundige Tweede Kamerfractievoorzitter daarin tijdens de regeerperiode van het tweede paarse kabinet aanvankelijk niet kansloos, maar gaandeweg kreeg D66 het steeds moeilijker. De Graaf ging in de verkiezingscampagne hard tegen Pim Fortuyn in, maar na de moord op de LPF-leider zakte zijn partij steeds verder weg.

	Kars Veling (ChristenUnie)
	De ChristenUnie had al zetels in de Tweede Kamer, maar deed voor het eerst onder deze naam aan verkiezingen mee. De partij was in 2001 ontstaan uit de RPF en het GPV, die bij de verkiezingen in 1998 respectievelijk 3 en 2 zetels behaalden. Lijsttrekker was Eerste Kamerlid en rector van een scholengemeenschap, Kars Veling.

	Bas van der Vlies (SGP)
	Traditiegetrouw was Bas van der Vlies lijsttrekker van de SGP.

De nieuwe partijen

Naast de acht partijen die al in Tweede Kamer vertegenwoordigd waren, probeerden nog eens acht lijsten één of meer van de 150 zetels in de Tweede Kamer te bemachtigen. Nieuwe partijen die voor het eerst deelnamen waren:

Duurzaam Nederland

Leefbaar Nederland

Lijst Pim Fortuyn (LPF)

Partij van de Toekomst (PvdT)

Republikeinse Volkspartij (RVP)

Verenigde Senioren Partij (VSP)

Fred Teeven (Leefbaar Nederland)

Leefbaar Nederland was ontstaan uit de bundeling van een aantal 'leefbare' plaatselijke partijen in Nederland. De Lijst Pim Fortuyn van de Rotterdamse oud-hoogleraar ontstond nadat Leefbaar Nederland hem als lijsttrekker aan de kant had geschoven. Leefbaar Nederland kwam nu met de Amsterdamse officier van justitie Fred Teeven als lijsttrekker. Beide partijen hadden veiligheid (vooral in de steden) als belangrijk thema. Ook Duurzaam Nederland, met lijsttrekker Seyfi Ozguzel, werd in 2002 opgericht als afsplitsing van Leefbaar Nederland.

Een aantal ouderenpartijen, die in de periode 1994-1998 nog sterk in aantal vertegenwoordigd waren in de Tweede Kamer, hadden zich inmiddels verenigd in de Verenigde Senioren Partij. De lijsttrekker daarvan, Anneke Smit-Boerma, was eerder kandidaat bij Leefbaar Nederland.

De Ouderenunie nam samen met de Vrije Indische Partij (VIP) met één lijst aan de verkiezingen deel. Voor de Ouderenunie was Ben Otten lijsttrekker; politiek leider van de VIP was Rob Koop. Zij bekleedden samen het duolijsttrekkerschap.

De Nieuwe Midden Partij (NMP) en de Vrije Indische Partij (VIP) deden al eerder mee aan verkiezingen, maar hadden geen Kamerzetels. De Nieuwe Midden Partij (NMP) haalde als Nederlandse Middenstands Partij in 1971 twee zetels, maar verloor ze in 1972 en keerde niet meer in de Kamer terug. Lijsttrekker werd Jos Bron.

Politiek leider en lijsttrekker van de nieuwe Partij van de Toekomst (PvdT) was Johan Vlemminx, die enige faam genoot als oranjefan. De Republikeinse Volkspartij (RVP) deed alleen in de kieskring 's-Gravenhage mee. Bij de presentatie van de lijstnummers begin april 2002 stond Vrouwvriendelijke Interactie (VVI) als lijst 16 vermeldt, maar deze partij trok zich terug.

De kandidaten

Onder de nieuwe kandidaten bevonden zich enkele oud-bewindslieden. Echte politieke nieuwkomers waren er bij met name de VVD nauwelijks. Opmerkelijk was de komst van drie voormalige milieuactivisten. Bij de PvdA Diederik Samsom van Greenpeace, bij GroenLinks Wijnand Duyvendak van Milieudefensie en bij de SP Krista van Velzen, die afkomstig was uit de radicale milieubeweging. Samsom kwam overigens pas na de verkiezingen van 2003 daadwerkelijk in de Kamer.

De hoogste nieuwkomers die uiteindelijk ook tot Kamerlid werden gekozen, waren:

Kandidaat	Partij	Positie kandidatenlijst
Pieter van Geel	CDA	3
Joao Varela	LPF	2
Gijs de Vries	VVD	16
Dick Benschop	PvdA	7
Wijnand Duyvendak	GroenLinks	4
Krista van Velzen	SP	5
Vivien van Geen	D66	7
Kars Veling	ChristenUnie	1
Fred Teeven	Leefbaar Nederland	1

N.B.: de voor de verkiezingen vermoorde Pim Fortuyn is in bovenstaande tabel buiten beschouwing gelaten.

Bij de zittende partijen keerden enkele bekende leden niet op de kandidatenlijst terug. Bij de PvdA was dat onder anderen Rob Oudkerk, die gemeenteraadslid in Amsterdam was geworden. Bij het CDA stelde oud-fractievoorzitter Jaap de Hoop Scheffer zich niet meer beschikbaar. Het GroenLinks-Kamerlid Rabbae trok zich terug als kandidaat, nadat hij lager dan vier jaar geleden op de kandidatenlijst was geplaatst. Bij de SP trok Remi Poppe zich vrijwillig terug.

Bij de nieuwe partijen vielen de namen op van de oud-CDA'ers Tjerk Westerterp (Leefbaar Nederland) en Jim Janssen van Raaij (Lijst Pim Fortuyn). In tegenstelling tot Janssen van Raaij lukte het Westerterp niet een Kamerzetel te bemachtigen.

de kandidaten

De verkiezingscampagne

De verkiezingscampagne werd volledig gedomineerd door Pim Fortuyn, die zware kritiek had op de multiculturele samenleving en de gedoogcultuur. In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen overtroefde Pim Fortuyn in de debatten de lijsttrekkers van de gevestigde politieke partijen met zijn leuzen. Inhoudelijke debatten verliepen moeizaam. De meeste andere lijsttrekkers wisten niet hoe zij met Pim Fortuyn overweg moesten.

Gemeenteraadsverkiezingen maart 2002

Pim Fortuyn was in Rotterdam ook lijsttrekker van de lokale partij Leefbaar Rotterdam. Bij de gemeenteraadsverkiezingen op 6 maart 2002 wist deze partij dit PvdA-bolwerk te slechten. De overdonderende verkiezingszege van Leefbaar Rotterdam ging ten koste van de PvdA.

Aan het eind van de avond op de dag van de gemeenteraadsverkiezingen verscheen Fortuyn met de belangrijkste andere politiek leiders op de televisie bij presentator Paul Witteman. De lijsttrekkers voor de Tweede Kamerverkiezingen konden reageren op de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen en de winst van de aan Pim Fortuyn verwante lokale partijen.

Met uitzondering van CDA-leider Balkenende reageerden de politici van de gevestigde grote partijen uiterst verkrampt op Fortuyn. Dit gold met name voor PvdA-leider Melkert. In een historisch televisiedebat, waarvoor Melkert tijdens de uitzending te laat arriveerde, verwierf Fortuyn op die manier de sympathie van veel kijkers.

Na moeizame collegeonderhandelingen wist Leefbaar Rotterdam met CDA en VVD de PvdA buiten het college in Rotterdam te houden. Pim Fortuyn, hoewel fractievoorzitter van Leefbaar Rotterdam, speelde hierbij slechts een rol op de achtergrond. Hij was druk doende met de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen.

Val Paars II

Intussen viel op 16 april 2002, bijna een maand voor de verkiezingen, het tweede paarse kabinet. Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) had de week daarvoor na jaren onderzoek het rapport gepubliceerd over de rol die Nederland gespeeld had bij de val van de Bosnische enclave Srebrenica, in 1995. Het was een kritisch rapport, met name over de communicatie tussen de legertop en het toenmalige kabinet-Kok I.

Geruchten deden de ronde dat de ministers Pronk en De Grave daarom af wilden treden. Op 16 april 2002 bood echter het voltallige kabinet zijn ontslag aan aan de Koningin. Premier Kok zei in een verklaring dat hij eerst persoonlijk had besloten ontslag te nemen vanwege de conclusies van het rapport en dat de andere bewindslieden in dat feit aanleiding zagen eveneens hun ontslag aan te bieden.

Meer over

kabinetscrisis 2002: Srebrenica

Fortuyn op weg naar premierschap...?

Discussies tijdens de campagne werden bemoeilijkt doordat de net opgerichte LPF geen partijprogramma had. Pas na de publicatie van Fortuyn's boek 'De puinhopen van Paars' werd enigszins duidelijk dat de LPF een terugtredende overheid voor ogen stond met minder 'geldverspilling' en meer veiligheid. In aangepaste vorm werd dit boek het verkiezingsprogramma van de LPF. Bij de presentatie van zijn boek werd Pim Fortuyn met taarten, gevuld met menselijke uitwerpselen, bestookt.

Het kabinet reageerde op de kritiek met een notitie waarin de wapenfeiten van 'paars' breed werden uitgemeten. Voor veel kiezers bevestigde dit de indruk dat de gevestigde politici mijlenver af stonden van hun dagelijkse problemen. De peilingen gaven aan dat de LPF op een voor een nieuwe partij nog nooit eerder vertoonde verkiezingszege zou mogen rekenen ten koste van de paarse coalitie. Pim Fortuyn gaf dan ook aan dat hij het premierschap ambieerde.

Pim Fortuyn vermoord

Na een interview in het programma van Ruud de Wild op Radio 3 werd Pim Fortuyn op maandag 6 mei 2002 aan het begin van de avond vermoord in het Mediapark in Hilversum. De politiek reageerde geschokt en schortte de verkiezingscampagne à la minute op. Op verschillende plaatsen in het land verzamelden aanhangers van de LPF zich, en keerden zich tegen de gevestigde politici. In Den Haag braken rellen uit. Pas vroeg in de ochtend werd het daar weer rustig.

Kort na de moord werd de vermoedelijke dader gearresteerd. Zijn motieven waren onbekend. Bij de verhoren bleef hij zwijgen. Het betrof de milieu-activist Volkert van der Graaf. Deze bekende later de moord op Fortuyn en werd in 2003 tot 18 jaar gevangenisstraf veroordeeld.

In de Eerste Kamer werd Pim Fortuyn de dag na de moord door premier Kok en Eerste Kamervoorzitter Braks herdacht. Honderdduizenden Nederlanders betuigden hun medeleven door het tekenen van condoléanceregisters en het leggen van bloemen. Nederland stond op zijn kop. Ook de plechtigheden rond de begrafenis van Pim Fortuyn op 10 mei waren een nationale gebeurtenis die massaal bezocht werd en rechtstreeks door de tv werd uitgezonden. De gebeurtenissen in Nederland waren wereldnieuws.

Wel of geen uitstel verkiezingen

Na de moord op Fortuyn kwam de vraag aan de orde of de verkiezingen moesten worden uitgesteld. De LPF voelde daar niet voor. Het demissionaire kabinet liet het oordeel van de LPF zwaar wegen en besloot de verkiezingen door te laten gaan. De lijsttrekkers besloten echter de campagne stop te zetten. In de korte tijd die nog restte tot de verkiezingen 15 mei werd inderdaad publiekelijk geen campagne meer gevoerd.

Wel verschenen regelmatig, met uitzondering van de LPF, politieke kopstukken in tv-programma's om commentaar op de moord en de naweeën daarvan te geven. Ook bedankte de LPF in een paginagrote advertentie in De Telegraaf de Nederlanders voor hun medeleven en adviseerde daarin toch vooral op de LPF te stemmen. Ook enkele met de SP sympathiserende bekende Nederlanders plaatsten dezelfde dag in een aantal dagbladen een advertentie dat zij op de SP zouden stemmen.

De laatste dagen

Inmiddels werd duidelijk dat de LPF in verwarring was geraakt. Het politiek leiderschap werd door verschillende LPF'ers opgeëist. De dag na de begrafenis trad een nieuwe voorzitter aan, Langendam. Deze deed, zoals later bleek door emoties overmand, een aantal gepeperde uitspraken over lijsttrekkers en media die de moord op hun geweten zouden hebben. De gevestigde partijen reageerden furieus op deze aantijgingen.

	Mat Herben (LPF)
	Fortuyn's voorlichter Mat Herben werd onverwacht de nieuwe aanvoerder van de LPF. Hij wist de gemoederen in zijn partij enigszins te bedaren.

Daags voor de verkiezingen deden de advocaten Spong en Hammerstein aangifte tegen enkele politici en journalisten, onder wie D66-lijsttrekker Thom de Graaf, VVD-voorzitter Bas Eenhoorn en Marcel van Dam, wegens het aanzetten tot haat tegen Pim Fortuyn. De rechter bleek na de verkiezingen weinig onder de indruk van de beschuldigingen. Ook daags voor de verkiezingen werd bekendgemaakt dat de pas aangetreden LPF-voorzitter terzijde was geschoven: na de verkiezingen zou Langendam aftreden.

De avond voor de verkiezingen van 15 mei 2002 ten slotte deed demissionair minister-president Kok op de televisie een oproep aan het Nederlandse volk vooral met het verstand te gaan stemmen.

Uitslag

	Uitslag Tweede Kamerverkiezingen 2002
	Grote winnaar bij deze verkiezingen was nieuwkomer LPF. De partij van de tijdens de campagne vermoorde Pim Fortuyn haalde meteen 26 zetels. Ook het CDA onder leiding van de pas aangetreden lijsttrekker Jan Peter Balkenende boekte forse winst. Met 43 zetels (een winst van 14 zetels) werd het CDA de grootste partij in de Tweede Kamer.

Meer over

	Tweede Kamerverkiezingen 2002
	kabinetsformatie 2002




	Voorgeschiedenis

	De gevestigde partijen en hun leiders

	De nieuwe partijen

	De kandidaten

	De verkiezingscampagne

	Uitslag



Home Route