Verdrag van Lissabon - Europa NU

De Europese regeringsleiders en staatshoofden ondertekenden op 13 december 2007 het Verdrag van Lissabon. Dat verdrag moet de Europese Unie beter bestuurbaar maken. Voor het verdrag in werking kan treden moeten alle lidstaten van de Europese Unie elk apart besluiten of ze het verdrag goedkeuren.

Het Verdrag van Lissabon is de opvolger van de in 2005 door Nederland en Frankrijk afgewezen Europese grondwet. In deze tekst gaan wordt ingegaan op wat het Verdrag van Lissabon precies inhoudt, en waarin dit verdrag verschilt van de grondwet en van de huidige bestuurlijke regels in de Europese Unie.

De Ierse bevolking heeft in een referendum dit Verdrag van Lissabon afgewezen. De meeste EU-lidstaten, inclusief Nederland, hebben het verdrag al geratificeerd. De vraag is wat er nu gaat gebeuren, en wat de regeringen en de Europese instellingen gaan doen om uit de door het Ierse 'nee' ontstane patstelling te komen. In oktober zullen de Europese leiders de situatie opnieuw bespreken.

Uitbreiding van bevoegdheden van de Europese Unie

Ten opzichte van de huidige situatie zal de Europese Unie zich niet met veel meer onderwerpen gaan bezighouden. Wel wordt meer nadruk gelegd op het tegengaan van de klimaatverandering en het energievraagstuk.

Daarentegen mag de Europese Unie zich niet bemoeien met diensten van algemeen belang. Het gaat hier dan om huisvestingsbeleid, volksgezondheid en veel dat te maken heeft met de sociale zekerheid. Vooral Nederland drong erop aan dat dit in het Verdrag werd opgenomen. Normale commerciële activiteiten op deze terreinen vallen wel onder de interne markt.

Veranderingen in besluitvormingsprocedures

Op het terrein van immigratie- en asielbeleid, criminaliteitsbestrijding, en delen van de justitiële samenwerking zal het veto in de Raad van Ministers plaats maken voor het stemmen met gekwalificeerde meerderheid. Voor defensiebeleid, buitenlands beleid, en het vaststellen van de begroting blijft het vetorecht bestaan.

Bestuurlijke veranderingen

Er komt een kleinere Europese Commissie. Het aantal leden wordt terug gebracht tot tweederde van het aantal lidstaten. Bij het huidige aantal lidstaten leidt dit tot een Commissie met in totaal achttien eurocommissarissen. Na 2014 moet elk land het één op de drie zittingsperiodes zonder landgenoot in de Commissie doen.

Het voorzitterschap van de Europese Raad gaat in plaats van de huidige zes maanden 2,5 jaar duren, en de voorzitter wordt door de lidstaten gekozen.

Er komt een Hoge Vertegenwoordiger van de Unie voor Buitenlandse Zaken en Veiligheidsbeleid die de huidige Hoge Vertegenwoordiger en de eurocommissaris voor buitenlandse zaken vervangt. Deze mag de Europese Unie alleen vertegenwoordigen op onderwerpen waar de lidstaten het allemaal over eens zijn.

Er komt een nieuwe stemmenweging die meer rekening houdt met de omvang van de bevolking van een lidstaat, maar door tegenstand van de Polen komt die er pas in 2014.

Het aantal zetels in het Europees Parlement mag niet meer dan 750 bedragen, plus de voorzitter. Omdat Bulgarije en Roemenië lid zijn geworden van de EU, was het aantal Europarlementariërs ruim boven de 750 gestegen. Daarom hebben de lidstaten zetels moeten inleveren, waaronder ook Nederland. Nederland zou eerst van 27 naar 25 gaan, maar krijgt uiteindelijk toch 26 Europarlementariërs.

Democratische controle

Om de democratische controle te versterken krijgen de nationale parlementen meer invloed. Er komt een 'gele kaart'-procedure. Dat houdt in dat als één derde van de nationale parlementen een voorstel van de Europese Commissie niet ziet zitten, omdat ze vinden dat het beter nationaal dan Europees kan worden geregeld, de Commissie haar voorstellen 'opnieuw in overweging' nemen en, als ze toch doorzet met het voorstel, duidelijk moet maken waarom dat voorstel nodig is.

Op aandringen van Nederland is er ook een 'oranje kaart'-procedure: als meer dan de helft van alle nationale parlementen een voorstel van de Commissie niet wil, dan moet de Commissie besluiten of het voorstel van tafel gaat. Zet de Commissie alsnog door, dan kan de Raad van Ministers met 55% van de stemmen, of een meerderheid in het Europees Parlement, het hele voorstel schrappen.

Ook het Europees Parlement krijgt meer te zeggen. Op het gebied van landbouw, structuurfondsen, handelsbeleid en deels voor justitie, migratie en politiezaken heeft het Europees Parlement medebeslissingsbevoegdheid gekregen. Dat wil zeggen dat het ook op die terreinen net zoveel te zeggen krijgt als de Raad van Ministers, en voorstellen kan blokkeren.

Europese burgers kunnen door meer dan één miljoen handtekeningen te verzamelen over een onderwerp de Europese Commissie verzoeken met een voorstel over dat onderwerp te komen.

Het 'Handvest van de Grondrechten'

De Europese Unie erkent het Handvest van de Grondrechten maar voegt het niet toe aan het Verdrag van Lissabon. Het Handvest krijgt weliswaar dezelfde juridische status als het nieuwe verdrag maar met het voorbehoud dat de Europese Unie geen nieuwe bevoegdheden krijgt op basis van het Handvest.

Groot-Brittannië en Polen hebben ervoor gekozen niet mee te doen aan dit deel van het nieuwe verdrag.

Toelatingseisen voor nieuwe lidstaten

De toelatingseisen voor nieuwe landen (de zogeheten Kopenhagen criteria) zijn niet in de tekst zelf gekomen, maar er wordt wel naar verwezen in een voetnoot. Dit moet benadrukken dat er wel degelijk rekening gehouden wordt met de harde, meer objectieve criteria die de lidstaten zelf zijn overeengekomen, en dat puur politieke overwegingen er minder gauw toe leiden dat een land dat er niet klaar voor is, toch lid wordt van de Europese Unie.

Tekst verdrag

Hieronder staat de link naar de volledige tekst met de regels over het bestuur van de Europese Unie en over de Europese bevoegdheden op de verschillende beleidsterreinen volgens het Verdrag van Lissabon .

Commissievoorzitter Barroso noemde het Verdrag van Lissabon "een historisch akkoord". De toenmalige voorzitter van de Europese Unie, de Portugese premier Socrates, sprak van een "historische overwinning".

Ook minister-president Balkenende was enthousiast; volgens hem kan Europa nu eindelijk naar de toekomst kijken en met dit verdrag zaken als terrorisme en klimaatverandering aan gaan pakken. De Nederlandse Europarlementariër Jules Maaten (VVD) is tevreden over het resultaat maar noemt de manier waarop het Verdrag van Lissabon tot stand is gekomen beschamend. Volgens zijn collega Sophie in 't Veld (D'66) is er een einde gekomen aan een lang en pijnlijk proces. Veel Europarlementariërs zullen pas echt gerust en tevreden zijn als het verdrag ook daadwerkelijk is geratificeerd.

In Europa staat vooral Polen na de top van juni en de top in Lissabon bekend als koppig en veeleisend. Maar ook Italië, dat op de valreep nog dreigde de onderhandelingen te laten mislukken omwille van één extra zetel in het Europees Parlement heeft zich niet geliefd gemaakt. Dat geldt ook voor Bulgarije, dat eiste dat het de eigen spelling voor de euro mocht gebruiken. Voor de harde opstelling van Nederland, en andere landen zoals het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk was meer begrip.

Vergelijkingen met de oude grondwet

Twee jaar geleden was de teleurstelling bij de voorstanders van de grondwet groot. Maar zij zijn van mening dat veel van die grondwet behouden is. Dat vinden ook de tegenstanders die het Verdrag van Lissabon te ver vinden gaan. Tevreden gestelde tegenstanders wijzen op het feit dat juist de belangrijkste zaken zijn aangepast. Het Verdrag van Lissabon is volgens hen gewoon een verdrag, en geen grondwet.

Staatssecretaris Timmermans van Europese Zaken geeft toe dat het Verdrag van Lissabon en de grondwet voor een groot deel hetzelfde zijn, maar de verschillen die er zijn maken wel veel uit. De verschillen zijn zo belangrijk dat we nu niet meer kunnen spreken van een verdrag met een grondwettelijk karakter.

Op 13 december 2007 hebben de regeringsleiders het Hervormingsverdrag in Lissabon ondertekend. Nu moeten de lidstaten het verdrag gaan goedkeuren. Ondertussen worden er nog een aantal punten in detail uitgewerkt, die vooral de organisatie van werkzaamheden betreffen als het verdrag is goedgekeurd. Inhoudelijk komen er geen aanpassingen.

In 26 van de 27 lidstaten nemen parlementen de beslissing het Verdrag wel of niet te ratificeren. Frankrijk en Nederland, waar de bevolking tegen stemde in 2005, houden ditmaal geen referendum. Het Verenigd Koninkrijk houdt, ondanks zware druk van de oppositie en de bevolking, ook geen referendum. De Deense regering vond een referendum niet nodig. In Denemarken is een referendum verplicht is als de soevereiniteit van het land aangetast wordt door een nieuw internationaal verdrag. Daarmee schaart de Deense regering zich bij die mensen die vinden dat het Verdrag van Lissabon geen grondwettelijk karakter heeft.

Een van de architecten van de grondwet, Giscard d'Estaing, vindt dat een referendum de verkeerde manier is om over een Europees verdrag te beslissen.

Maar niet alleen referenda (die een 'nee' kunnen opleveren) zouden nog wel eens voor moeilijkheden kunnen zorgen. Sommige landen moeten misschien hun grondwet aanpassen. Dat zijn moeilijke en lastige procedures.

Inmiddels hebben 21 landen het verdrag goedgekeurd.

Eén land heeft een referendum gehouden; Ierland. Op 12 juni 2008 stemde de Ierse bevolking tegen. Balkenende, Barroso en de meeste Nederlandse Europarlementariërs zijn teleurgesteld over het Ierse 'nee'. De Ieren hebben al eens eerder 'nee' gezegd tegen een verdrag. Dat was het Verdrag van Nice, in 2001. Toen is er heronderhandeld en bedong Ierland een aantal uitzonderingen, waarna de Ierse bevolking alsnog instemde met dat verdrag. Omdat het Verdrag van Lissabon al het resultaat is van heronderhandelingen, is het de vraag of dat scenario opnieuw uitvoerbaar is. Na het Ierse 'nee' is er in Europa de nodige commotie ontstaan. De Franse president Sarkozy wil dat de Ieren opnieuw gaan stemmen. Commissievoorzitter Barroso en het Sloveense voorzitterschap willen vooral dat de andere landen doorgaan met het ratificatieproces.

Ondertussen verklaarde de Tsjechische president Klaus het verdrag 'dood' en is het niet zeker of Tsjechië gaat ratificeren. In Polen moet de president nog zijn handtekening onder het door het parlement goedgekeurde verdrag zetten. En in Groot-Brittannië is het verdrag geratificeerd maar loopt er nog een rechtszaak over de ratificatie.

De Ieren ondertussen willen vooral de tijd krijgen om te analyseren waarom de bevolking 'nee' heeft gestemd en hoe zij verder willen gaan. Volgens een Eurobarometer-onderzoek onder Ieren van 18 juni 2008 zijn de voornaamste redenen hiervoor een gebrek aan kennis over het verdrag, maar ook de bescherming van de Ierse identiteit en neutraliteit en van de Ierse belastingwetgeving.

Naast alle ferme uitspraken is er driftig diplomatiek overleg op gang gekomen. Op de Europese top van 19 en 20 juni is besloten dat de Ieren vier maanden krijgen om een oplossing te vinden. In oktober wordt opnieuw bekeken hoe het verder moet met het Verdrag van Lissabon. De Franse president Sarkozy, die nu het voorzitterschap van de Europese Unie bekleedt, hoopt eind dit jaar met een oplossing te komen.

Minister-president Balkenende had verwacht dat de goedkeuring van het verdrag in de Europese Unie "vlot zou lopen". Dat hoopten de regeringsleiders ook; het was de bedoeling dat het nieuwe verdrag vóór de verkiezingen van het Europees Parlement in juni 2009 zou zijn goedgekeurd en in werking kon treden. Dat is door het Ierse 'nee' onzeker geworden.

De regering Balkenende is tevreden met het Verdrag van Lissabon. Na het 'nee' in het referendum zijn eisen opgesteld over hoe de grondwet aangepast moest worden. Aan deze eisen is helemaal of deels voldaan. Er ligt naar het oordeel van het kabinet nu een beter verdrag. De coalitiepartijen CDA, PvdA en ChristenUnie vinden het een uitstekend resultaat. Ook GroenLinks en D66 zijn vóór, al zijn deze partijen teleurgesteld dat een aantal dingen zijn geschrapt. Ook de VVD is overwegend positief.

De SP blijft het betreuren dat Nederland op een aantal terreinen zijn vetorecht heeft weggegeven. De SP heeft daarom tegen dit verdrag gestemd. Wel geeft de partij toe dat de grondwet op een paar belangrijke punten echt veranderd is. De Partij voor de Dieren is tegen het Verdrag van Lissabon om dat er nergens in het verdrag een artikel staat dat expliciet de dieren in bescherming neemt. En de PVV van Geert Wilders noemde het verlies van het vetorecht op een aantal terreinen als het "verkwanselen" van de Nederlandse belang.

De Tweede Kamer heeft het nieuwe verdrag de eerste week van juni goedgekeurd. Wel heeft de Kamer besloten dat ze meer dan nu betrokken moet worden bij het tot stand komen van Europese regelgeving. Bij politiek gevoelige zaken zal de regering meer informatie moeten geven en mag de regering pas na overleg met de Kamer een definitief standpunt in de Raad van Ministers innemen. 

De Eerste Kamer keurde het verdrag op 8 juli goed. Daarmee heeft Nederland het verdrag geratificeerd.

Geen referendum

Het kabinet heeft de Raad van State laten nagaan of het Verdrag van Lissabon grondwettelijke kenmerken heeft. Het voorstel van de Europese grondwet had dat indertijd wel. De Raad van State concludeerde dat het Verdrag van Lissabon echt iets anders is dan de grondwet. Een referendum is niet het juiste middel om het Verdrag van Lissabon wel of niet goed te keuren. Het kabinet voegde hier aan toe dat een tweede 'nee' Nederland in Europa in een onmogelijke positie zou brengen.

De partijen die tegen het Verdrag van Lissabon zijn, SP, PVV en de PvdD, wilden een nieuw referendum, en kregen daarbij steun van de voorstanders GroenLinks en D66. Tot woede van die partijen was de PvdA niet meer vóór een referendum. De PvdA volgde het advies van de Raad van State. Omdat ook het CDA, de VVD en de ChristenUnie tegen een referendum waren kwam er geen tweede referendum.

Voormalig eurocommissaris en oud-VVD-leider Bolkestein is van mening dat er wel een referendum had moeten komen omdat er eerder een referendum is gehouden over hetzelfde onderwerp. Die mening wordt door velen in Nederland gedeeld.

Veel mensen denken dat het belangrijk is het nieuwe verdrag duidelijk uit te leggen aan de burgers. De hoop is dat de mensen het dan met het verdrag eens zijn. Zodra het verdrag is geratificeerd, komt er - zo heeft de regering beloofd - een 'publieksversie'.

Hieronder staan een aantal veel gehoorde argumenten, waarbij bijna altijd wel kanttekeningen te maken zijn. Dat maakt een oordeel niet eenvoudig. Europa is wikken en wegen.

Tip: na het lezen van de argumenten kunt U zelf Uw visie geven.

Door op Uw visie te klikken kunt u laten weten, wat u van de verschillende argumenten vindt. Ook kunt u natuurlijk andere argumenten aandragen. Uw visie wordt zeer op prijs gesteld.