Politiek leider van een partij

Politiek leiders treden naar buiten toe op als het 'boegbeeld' en het aanspreekpunt van hun partij. Binnen hun partij moeten zij zorgen voor politieke eensgezindheid.

Politiek leider van een partij is in verkiezingstijd altijd de lijsttrekker. Buiten verkiezingstijd is bij oppositiepartijen de fractievoorzitter in de Tweede Kamer politiek leider. Bij regeringspartijen is in het algemeen ofwel een minister(-president), ofwel de fractievoorzitter in de Tweede Kamer de politiek leider.

Wat is een politiek leider?

Van een politiek leider wordt verwacht dat hij/zij het 'gezicht' van een partij is, die de partij aan de buitenwereld, zoals de pers en de kiezers, 'verkoopt' en zo nodig op hoofdlijnen zaken doet met de andere politieke leiders. Een politiek leider zal de mensen binnen zijn of haar partij zoveel mogelijk op één lijn moeten krijgen, zodat ze goed met elkaar kunnen samenwerken en er geen interne verdeeldheid ontstaat. Het risico hiervan is dat partijen inhoudelijk gaan verstarren.

'Politiek leider' is geen formele functie binnen Nederlandse politieke partijen. Desondanks bestaat er binnen partijen wel een hiërarchie onder de kopstukken, die veelal informeel wordt bepaald. Dit speelt zich af binnen de partijtop (de belangrijkste minister(s), fractievoorzitter en partijvoorzitter). Het is in Nederland niet gebruikelijk dat partijvoorzitters optreden als politiek leider.

Door het toenemende belang van het fenomeen 'lijsttrekkersverkiezing' binnen politieke partijen wordt de strijd om het leiderschap in toenemende mate in het openbaar uitgevochten.

Voor politieke partijen is het ook belangrijk dat inhoudelijke politieke wensen daadwerkelijk worden vertaald in beleid. Effectief politiek leiderschap draagt daar aan bij. Leiders van 'protestpartijen' of 'getuigenispartijen' richten zich minder op het realiseren van hun idealen, en meer op het uiten van gevoelens van onvrede of het aandragen van alternatieven waarvan duidelijk is dat ze niet snel in de praktijk gebracht zullen worden.

Politiek leiders per partij

CDA

	Balkenende, J.P., vanaf 1 oktober 2001
	Hoop Scheffer, J.G. de, van 27 maart 1997 tot 1 oktober 2001
	Heerma, E., van 18 augustus 1994 tot 27 maart 1997
	Brinkman, L.C., van 29 januari 1994 tot 16 augustus 1994
	Lubbers, R.F.M., van 6 november 1982 tot 29 januari 1994
	Agt, A.A.M. van, van 22 oktober 1976 tot 13 oktober 1982

PvdA

	Bos, W.J., vanaf 17 november 2002
	Nieuwenhoven, J. van, van 16 mei 2002 tot 17 november 2002
	Melkert, A.P.W., van 15 december 2001 tot 16 mei 2002
	Kok, W., van 21 juli 1986 tot 15 december 2001
	Uyl, J.M. den, van 13 september 1966 tot 21 juli 1986
	Vondeling, A., van 25 september 1962 tot 13 september 1966
	Burger, J.A.W., van 22 december 1958 tot 16 september 1962
	Drees, W., van 14 mei 1940 tot 9 februari 1946

VVD

	Rutte, M., vanaf 31 mei 2006
	Aartsen, J.J. van, van 27 november 2004 tot 8 maart 2006
	Zalm, G., van 16 mei 2002 tot 27 november 2004
	Dijkstal, H.F., van 30 juli 1998 tot 16 mei 2002
	Bolkestein, F., van 1 mei 1990 tot 30 juli 1998
	Voorhoeve, J.J.C., van 15 december 1986 tot 30 april 1990
	Korte, R.W. de, van 9 juli 1986 tot 15 december 1986
	Nijpels, E.H.Th.M., van 20 april 1982 tot 9 juli 1986
	Wiegel, H., van 7 juli 1971 tot 20 april 1982
	Geertsema, W.J., van 1 oktober 1969 tot 6 juli 1971
	Toxopeus, E.H., van 16 mei 1963 tot 1 oktober 1969
	Oud, P.J., van 28 januari 1948 tot 16 mei 1963

SP

	Kant, A.C., vanaf 20 juni 2008
	Marijnissen, J.G.Ch.A., van 1988 tot 20 juni 2008

GroenLinks

	Halsema, F., vanaf 14 november 2002
	Rosenmöller, P., van 4 mei 1994 tot 14 november 2002
	Brouwer, I., van februari 1994 tot 4 mei 1994
	Lankhorst, P.A., van 21 april 1993 tot januari 1994
	Beckers-de Bruijn, M.B.C., van 6 september 1989 tot 20 april 1993

LPF

	Herben, M., van 17 augustus 2006 tot 30 november 2006
	As, G.P. van, van 5 oktober 2004 tot 17 augustus 2006
	Herben, M., van 16 oktober 2002 tot 5 oktober 2004
	Wijnschenk, H.H.R., van 28 augustus 2002 tot 16 oktober 2002
	Herben, M., van 6 mei 2002 tot 28 augustus 2002
	Fortuyn, W.S.P., van 11 februari 2002 tot 6 mei 2002

D66

	Pechtold, A., vanaf 24 juni 2006
	Dittrich, B.O., van 22 januari 2003 tot 3 februari 2006
	Graaf, Th.C. de, van 14 mei 1998 tot 22 januari 2003
	Borst-Eilers, E., van 15 februari 1998 tot 14 mei 1998
	Mierlo, H.A.F.M.O. van, van maart 1986 tot 15 februari 1998
	Engwirda, M.B., van 10 december 1982 tot maart 1986
	Brinkhorst, L.J., van 8 september 1982 tot 11 november 1982
	Terlouw, J.C., van 1 september 1973 tot 8 september 1982
	Mierlo, H.A.F.M.O. van, van 14 september 1966 tot 1 september 1973

ChristenUnie

	Rouvoet, A., vanaf 9 november 2002
	Veling, K., van 23 januari 2001 tot 12 november 2002

SGP

	Vlies, B.J. van der, vanaf 22 mei 1986
	Rossum, H. van, van 27 mei 1981 tot 21 mei 1986
	Abma, H.G., van 29 april 1971 tot 25 mei 1977
	Dis, C.N. van, van 4 maart 1961 tot 28 april 1971
	Zandt, P., van 14 september 1945 tot 4 maart 1961

De lijsttrekker als politiek leider

In de aanloop naar Tweede-Kamerverkiezingen berust het politiek leiderschap bij de lijsttrekker van een partij. Als het gezag van een lijsttrekker wordt aangetast, bijvoorbeeld door uitspraken van andere kopstukken uit dezelfde partij, verkleint dat de kans op electoraal succes.

Het is in het algemeen moeilijk om een zittende minister-president op te volgen als leider, vanwege het prestige (en de bijbehorende premierbonus) dat een minister-president vanwege zijn functie geniet.

Zo ontstond tijdens de verkiezingscampagne van 1994 de indruk dat de vertrekkende politiek leider van het CDA, de toenmalige premier Lubbers, het leiderschap van lijsttrekker Brinkman niet steunde. Lubbers verklaarde dat hij zijn stem zou gaan uitbrengen op de nummer drie op de kandidatenlijst van het CDA, Hirsch Ballin.

Tijdens de campagne voor de verkiezingen in 2002 werd het gezag van VVD-lijsttrekker Dijkstal aangetast door uitspraken van voormalig politiek leider Wiegel en van partijvoorzitter Eenhoorn. Laatstgenoemde was van mening dat Dijkstal duidelijker taal, 'Jip en Janneke-taal', moest spreken.

Meer over lijsttrekkers bij de Tweede-Kamerverkiezingen

Leiderschapswisselingen na de verkiezingen

Na de verkiezingen blijft de gewezen lijsttrekker niet altijd aan als politiek leider. Als de verkiezingsuitslag tegenvalt kan hij/zij worden opgevolgd door een andere politiek leider. In 2002 kondigde PvdA-lijsttrekker Melkert reeds tijdens de uitslagenavond van zijn partij, nog op de dag van de verkiezingen, zijn vertrek als partijleider aan. Na de verkiezingen van 2003 trad Thom de Graaf terug als D66-leider en fractievoorzitter.

Bij de VVD werd de dag na de verkiezingen van 2002 niet lijsttrekker Hans Dijkstal, maar demissionair minister van Financiën Gerrit Zalm gekozen als nieuwe fractievoorzitter.

CDA-leider Elco Brinkman moest na de verkiezingen van 1994 plaats maken voor Enneüs Heerma. De duo-lijsttrekkers van GroenLinks (Ina Brouwer en Mohamed Rabbae) werden in datzelfde jaar vervangen door Paul Rosenmöller.

Het gebeurt ook wel dat een oudere politiek leider na de verkiezingen plaats maakt voor jonger gezicht. Enkele voorbeelden hiervan:

na de verkiezingen van 1982 volgde Ruud Lubbers CDA-lijsttrekker Dries van Agt op als premier, en werd daarmee de nieuwe politiek leider van het CDA

na de verkiezingen van 1986 volgde Wim Kok PvdA-lijsttrekker Joop den Uyl op als fractievoorzitter in de Tweede Kamer en als politiek leider van de PvdA

na de verkiezingen van 1998 werd Frits Bolkestein als VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer en als politiek leider opgevolgd door Hans Dijkstal

na de verkiezingen van 1998 maakte Els Borst als politiek leider van D66 plaats voor Thom de Graaf

Leiderschapswisselingen voor de verkiezingen

Na de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 trad Jozias van Aartsen terug als 'politiek aanvoerder' (van zijn partij mocht hij zich al geen politiek leider noemen) van de VVD. De VVD-leden kozen vervolgens Mark Rutte als lijsttrekker. Hij versloeg Rita Verdonk en Jelleke Veenendaal bij de lijsttrekkersverkiezing.

In de aanloop naar de Tweede-Kamerverkiezingen van 22 januari 2003 deden zich in november 2002 leiderschapswisselingen voor bij de LPF, de PvdA, GroenLinks en bij de ChristenUnie. Bij de PvdA werd Wouter Bos na het winnen van een ledenraadpleging de nieuwe lijsttrekker. Bos versloeg bij de ledenraadpleging onder anderen de kandidaten Jeltje van Nieuwenhoven en Klaas de Vries.

GroenLinks-leider Paul Rosenmöller stapte eind 2002 om persoonlijke redenen uit de politiek. De dagen voor zijn terugtreden had hij kritiek uit zijn eigen partij gekregen omdat GroenLinks het niet goed deed in de peilingen en omdat een aanval van Rosenmöller op SP-leider Jan Marijnissen slecht was gevallen. Rosenmöller werd opgevolgd door Femke Halsema.

Politiek leiderschap buiten verkiezingstijd

Gedurende een kabinetsperiode is de politiek leider normaal gesproken ofwel fractievoorzitter in de Tweede Kamer ofwel minister. Bij oppositiepartijen is de politiek leider (buiten verkiezingstijd) altijd fractievoorzitter in de Tweede Kamer, bij coalitiepartijen niet altijd.

In de periode als oppositiepartij, van 1994-2002, zijn er bij het CDA nogal wat tussentijdse leiderschapswisselingen geweest:

in 1994 volgde Enneüs Heerma Elco Brinkman op als politiek leider;

in 1997 volgde Jaap de Hoop Scheffer Enneüs Heerma op als politiek leider;

in 2001 volgde Jan Peter Balkenende Jaap de Hoop Scheffer op als politiek leider.

In juni 2008 trad Jan Marijnissen om gezondheidsredenen terug als fractievoorzitter van de SP. Hij werd opgevolgd door Agnes Kant.

Het voordeel van een fractievoorzitter als politiek leider is dat deze niet gebonden is aan een verantwoordelijkheid als minister, en dus ook niet aan het kabinetsbeleid voor zover dat niet is vastgelegd in een regeerakkoord.

Een fractievoorzitter is ook niet gebonden aan wat in de ministerraad is afgesproken. Fractievoorzitters hebben hun handen dus meer vrij voor politieke profilering dan ministers. Het optreden van Frits Bolkestein als fractievoorzitter van een regeringspartij tijdens het eerste paarse kabinet is hiervan een bekend voorbeeld.

Het voordeel van een minister als politiek leider is dat een ministerschap meer gezag met zich meebrengt. Dit argument zal niet zozeer gelden voor als mislukt beschouwde ministers, maar wel voor succesvolle ministers en zeker bij de minister-president.

Politiek leiderschap bij regeringspartijen

Verschillende partijen gaan gedurende periodes waarin ze regeringspartij zijn verschillend om met de invulling van het politiek leiderschap:

CDA

Als het CDA de minister-president levert, is deze tevens politiek leider. Voorbeelden zijn Dries van Agt, Ruud Lubbers en Jan Peter Balkenende.

PvdA

Bij de PvdA is de politiek leider in de regel lid van het kabinet als minister of minister-president. Voorbeelden zijn Willem Drees , Joop den Uyl en Wim Kok. Bij de verkiezingen van 2003 deed zich de bijzondere situatie voor dat Wouter Bos lijsttrekker was, terwijl de Amsterdamse burgemeester Job Cohen naar voren werd geschoven als kandidaat-premier.

VVD

Bij de VVD is de politiek leider vaak de fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Voorbeelden zijn:

Ed Nijpels in de periode 1982-1986

Joris Voorhoeve in de periode 1986-1989

Frits Bolkestein in de periode 1994-1998

Hans Dijkstal in de periode 1998-2002

De VVD kiest er vaak nadrukkelijk voor het leiderschap in handen te geven van de fractievoorzitter in de Tweede Kamer, omdat deze (relatief) onafhankelijk van het kabinet kan opereren. In het verleden zijn VVD-ministers wel politiek leider geweest, zoals Edzo Toxopeus in de periode 1963-1965 en Hans Wiegel in de periode 1977-1981.

In de periode 2003-2006 werd Jozias van Aartsen 'politiek aanvoerder' genoemd. Daarmee werd aangegeven dat zijn leiderschap niet onomstreden was. Nadat hij terugtrad als fractievoorzitter vond een lijsttrekkersverkiezing plaats. Mark Rutte versloeg daarin Rita Verdonk en Kamerlid Jelleke Veenendaal. Na zijn verkiezing gold hij als de politiek leider.

D66

Jan Terlouw (1981-1982) en Hans van Mierlo (1994-1998) waren tijdens hun ministerschap tevens politiek leider. Els Borst werd als minister lijsttrekker voor de verkiezingen in 1998, maar droeg het politieke leiderschap kort na de verkiezingen over aan Thom de Graaf, die vervolgens als fractievoorzitter in de Tweede Kamer het leiderschap op zich nam.

Alexander Pechtold werd politiek leider, nadat hij de verkiezing voor het lijsttrekkerschap had gewonnen van Lousewies van der Laan.

Weetje

Moet je lijsttrekker zijn geweest om premier te worden?




	Wat is een politiek leider?

	Politiek leiders per partij

	De lijsttrekker als politiek leider

	Leiderschapswisselingen na de verkiezingen

	Leiderschapswisselingen voor de verkiezingen

	Politiek leiderschap buiten verkiezingstijd

	Politiek leiderschap bij regeringspartijen



Home Route