In hoeverre heeft Nederland al een gekozen minister-president?

Naar aanleiding van de discussie over de gekozen minister-president zou men zich de vraag kunnen stellen of Nederland in de praktijk niet al lang een, zij het impliciet, gekozen minister-president heeft. Sinds 1986 is de lijsttrekker van de grootste partij in ieder geval wel steeds premier geworden. Daarvoor was het beeld echter wisselend. Met name in de jaren 1959-1973 was er nauwelijks verband tussen de stembusuitslag en de vraag wie er premier werd. Dit heeft de roep om staatkundige vernieuwing in de jaren zestig van de twintigste eeuw gevoed.

Hoewel het er op lijkt dat Nederland vanaf 1986 de facto een (impliciet) gekozen minister-president heeft, is dat formeel natuurlijk niet het geval. Het is dan ook niet te zeggen of de kiezers dezelfde persoon als premier zouden kiezen, als ze daarover zouden mogen stemmen.

Wel is het zo dat bij de Tweede-Kamerverkiezingen wel degelijk de vraag aan de orde is wie er premier gaat worden. In 1986 won het CDA de verkiezingen met de leus 'Laat Lubbers zijn karwei afmaken', en bij de verkiezingen van 1998 incasseerde de PvdA de zogenaamde 'premierbonus'. Voor de verkiezingen van 2002 liet Pim Fortuyn er geen misverstand over bestaan dat hij premier wilde worden, en bij de verkiezingen van 2003 presenteerde de zittende premier Balkenende zich nadrukkelijk als kandidaat-premier.

Daar staat tegenover dat Frits Bolkestein in de jaren negentig van de twintigste eeuw benadrukte dat de politiek leider van de VVD in de Tweede Kamer hoort te zitten. Bij de verkiezingen van 2003 was PvdA-leider Wouter Bos verwikkeld in een nek-aan-nek-race met Jan Peter Balkenende, maar schoof Bos tijdens de campagne zijn partijgenoot Job Cohen (die niet op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer stond) naar voren als kandidaat-premier.

Meer over de geschiedenis van de discussie over de gekozen minister-president of formateur

Achtergrond premiers sinds 1945

Onderstaande tabel geeft weer welke partijen en lijsttrekkers eerste en tweede werden bij de Tweede-Kamerverkiezingen sinds het eind van de Tweede Wereldoorlog. Ook wordt weergegeven wie uiteindelijk premier werd, en wat zijn hoedanigheid was vlak voor hij dat werd.

Voor de volledigheid is ook Willem Schermerhorn als eerste premier na de Tweede Wereldoorlog vermeld. Hier was echter sprake van een bijzondere situatie, omdat er in verband met de oorlog nog geen verkiezingen waren geweest. Koningin Wilhelmina had daarom Willem Schermerhorn en Willem Drees tot formateurs benoemd, en zo kwam het kabinet-Schermerhorn/Drees tot stand.

Verkiezingsjaar	Winnaar(s) verkiezingen	Lijsttrekker tweede partij	Premier	Herkomst premier
N.v.t.	N.v.t.	N.v.t.	Willem Schermerhorn (VDB/PvdA) (1945-1946)	Benoemd tot formateur samen met Willem Drees
1946	KVP: 6 lijsttrekkers w.o. niet Louis Beel	PvdA: 9 lijstrekkers w.o. Willem Drees	Louis Beel (KVP) (1946-1948)	Minister/Tweede-Kamerlid grootste partij
1948	KVP: 6 lijsttrekkers w.o. Louis Beel	PvdA: 8 ljsttrekkers w.o. Willem Drees	Willem Drees (PvdA) (1948-1951 en 1951-1952)	Politiek leider tweede partij
1952	Willem Drees (PvdA)	KVP: 8 lijsttrekkers	Willem Drees (PvdA) (1952-1956)	Politiek leider grootste partij
1956	Willem Drees (PvdA)	Carl Romme (KVP)	Willem Drees (PvdA) (1956-1958), Louis Beel (KVP) (1958-1959)	Politiek leider grootste partij (Drees), lid Raad van State/oud-minister tweede partij (Beel)
1959	Carl Romme (KVP)	PvdA: 6 lijsttrekkers	Jan de Quay (KVP) (1959-1963)	Commissaris van de koningin grootste partij
1963	KVP: Marga Klompé, Wim de Kort, Jan Maenen en Gerard Veldkamp	PvdA: 3 lijsttrekkers	Victor Marijnen (KVP) (1963-1965), Jo Cals (KVP) (1965-1966), Jelle Zijlstra (ARP) (1966-1967)	Tweede-Kamerlid grootste partij (Marijnen, Cals), Eerste-Kamerlid vierde partij (Zijlstra)
1967	KVP: 4 lijsttrekkers w.o. niet Piet de Jong	Joop den Uyl (PvdA)	Piet de Jong (KVP) (1967-1971)	Minister/Tweede-Kamerlid grootste partij
1971	Joop den Uyl (PvdA)	Gerard Veringa (KVP)	Barend Biesheuvel (ARP) (1971-1972 en 1972-1973)	Politiek leider vierde partij
1972	Joop den Uyl (PvdA)	Frans Andriessen (KVP)	Joop den Uyl (PvdA) (1973-1977)	Politiek leider grootste partij
1977	Joop den Uyl (PvdA)	Dries van Agt (CDA)	Dries van Agt (CDA) (1977-1981)	Poltiek leider tweede partij
1981	Dries van Agt (CDA)	Joop den Uyl (PvdA)	Dries van Agt (CDA) (1981-1982 en 1982)	Politiek leider grootste partij
1982	Joop den Uyl (PvdA)	Dries van Agt (CDA)	Ruud Lubbers (CDA) (1982-1986)	Fractievoorzitter tweede partij
1986	Ruud Lubbers (CDA)	Joop den Uyl (PvdA)	Ruud Lubbers (CDA) (1986-1989)	Politiek leider grootste partij
1989	Ruud Lubbers (CDA)	Wim Kok (PvdA)	Ruud Lubbers (CDA) (1989-1994)	Politiek leider grootste partij
1994	Wim Kok (PvdA)	Elco Brinkman (CDA)	Wim Kok (PvdA) (1994-1998)	Politiek leider grootste partij
1998	Wim Kok (PvdA)	Frits Bolkestein (VVD)	Wim Kok (PvdA) (1998-2002)	Politiek leider grootste partij
2002	Jan Peter Balkenende (CDA)	Pim Fortuyn/Mat Herben (LPF)	Jan Peter Balkenende (CDA) (2002-2003)	Politiek leider grootste partij
2003	Jan Peter Balkenende (CDA)	Wouter Bos (PvdA)	Jan Peter Balkenende (CDA) (2003-2007)	Politiek leider grootste partij
2006	Jan Peter Balkenende (CDA)	Wouter Bos (PvdA)	Jan Peter Balkenende (CDA) (2007-heden)	Politiek leider grootste partij

Mate waarin premier impliciet gekozen is

Onderstaande tabel geeft op basis van de eerdere tabel over de achtergrond van premiers sinds 1945 een waarde-oordeel over de mate waarin de premier (impliciet) 'gekozen' was. De waardering varieert van:

niet (Schermerhorn na de Tweede Wereldoorlog; Beel in 1958 als lid van de Raad van State van de tweede partij; Zijlstra in 1966 als Eerste-Kamerlid van de vierde partij premier)

zeer gering (De Quay die van commissaris van de koningin plotseling premier werd, als lid van de grootste partij; Cals in 1965 zonder voorafgaande verkiezingen als Tweede-Kamerlid van de grootste partij; ; Biesheuvel die in 1971 premier werd als leider van de vierde partij)

gering (Beel die in 1946 als niet-lijsttrekker van de grootste partij premier werd; Marijnen in 1963 als niet-lijsttrekker van de grootste partij; De Jong in 1967 als niet-lijsttrekker van de grootste partij; Lubbers in 1982 als niet-lijsttrekker van de tweede partij)

matig (Drees in 1948-1952 als politiek leider van de tweede partij; Van Agt in 1977 als leider van de tweede partij)

hoog (alle gevallen waarin de lijsttrekker van de grootste partij ook premier werd)

N.B.:

verondersteld is dat de lijsttrekker van een grote tweede partij over meer democratisch draagvlak beschikt dan een niet-lijsttrekker van een eerste partij;

Zijlstra was premier in een overgangskabinet, dit relativeert zijn lage score enigszins;

de overgangskabinetten Biesheuvel II (1972-1973) en Van Agt III (1982) zijn niet expliciet in de beschouwing betrokken, maar beschouwd als overgangskabinetten die als voortzetting van hun voorganger moesten waarnemen tot de vorming van een nieuw kabinet.

Premier	Mate waarin premier 'gekozen' is
Willem Schermerhorn (VDB/PvdA) (1945-1946)	Niet (i.v.m. Tweede Wereldoorlog)
Louis Beel (KVP) (1946-1948)	Gering
Willem Drees (PvdA) (1948-1951 en 1951-1952)	Matig
Willem Drees (PvdA) (1952-1956)	Hoog
Willem Drees (PvdA) (1956-1958), Louis Beel (KVP) (1958-1959)	Hoog (Drees), niet (Beel)
Jan de Quay (KVP) (1959-1963)	Zeer gering
Victor Marijnen (KVP) (1963-1965), Jo Cals (KVP) (1965-1966), Jelle Zijlstra (ARP) (1966-1967)	Gering (Marijnen), zeer gering (Cals), niet (Zijlstra)
Piet de Jong (KVP) (1967-1971)	Gering
Barend Biesheuvel (ARP) (1971-1972 en 1972-1973)	Zeer gering
Joop den Uyl (PvdA) (1973-1977)	Hoog
Dries van Agt (CDA) (1977-1981)	Matig
Dries van Agt (1981-1982 en 1982)	Hoog
Ruud Lubbers (CDA) (1982-1986)	Gering
Ruud Lubbers (1986-1989)	Hoog
Ruud Lubbers (1989-1994)	Hoog
Wim Kok (PvdA) (1994-1998)	Hoog
Wim Kok (PvdA) (1998-2002)	Hoog
Jan Peter Balkenende (CDA) (2002-2003)	Hoog
Jan Peter Balkenende (2003-2007)	Hoog
Jan Peter Balkenende (2007-heden)	Hoog

Wat opvalt is:

in de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog wisselde de democratische legitimatie sterk;

in de jaren zestig en beginjaren zeventig was de stembusuitslag nauwelijks direct van invloed op de vraag wie premier werd;

vanaf het kabinet-Den Uyl tot het kabinet-Lubbers I wisselde de democratische legitimatie;

sinds 1986 is de lijsttrekker van de grootste partij telkens premier geworden.




	Achtergrond premiers sinds 1945

	Mate waarin premier impliciet gekozen is



Home Route