Inpassing gekozen minister-president in de parlementaire democratie

Het grootste probleem bij de invoering van een gekozen minister-president is de inpassing in de parlementaire democratie. Niet alleen de Tweede Kamer, maar ook de minister-president kan zich in dat geval beroepen op de steun van de kiezers. De vraag is dus hoe de machtsposities van de Tweede Kamer en een gekozen minister-president zich tot elkaar zouden verhouden. Naarmate een gekozen premier meer als een soort 'president' optreedt, rijst ook de vraag wat dit betekent voor de monarchie.

Eigen democratische legitimatie

Als de minister-president door het volk wordt gekozen, heeft deze een eigen democratische legitimatie. Het is de vraag wat dat betekent voor de verhouding tussen minister-president, kabinet en Tweede Kamer. Gelden in dat geval bijvoorbeeld de ministeriële verantwoordelijkheid en de vertrouwensregel nog? Oftewel kan de Tweede Kamer een minister-president (en hieraan gekoppeld andere kabinetsleden) wegsturen, ook al is de premier rechtstreeks gekozen?

Tegenstanders van de gekozen minister-president zijn bang dat deze aan zijn verkiezing zoveel macht zal ontlenen, dat de machtspositie van de Tweede Kamer wordt uitgehold en de democratie uieindelijk verzwakt.

Het probleem van de democratische legitimatie doet zich niet zozeer voor als de premier wordt gekozen door de Tweede Kamer, in plaats van door het volk. Aangezien het de laatste jaren al zo is dat de leider van de grootste partij uiteindelijk premier wordt in een meerderheidskabinet, lijkt een door de Tweede Kamer gekozen premier echter nauwelijks toegevoegde waarde ten opzichte van de bestaande praktijk te bieden. Bovendien hebben de kiezers zich er dan nog steeds niet rechtstreeks over kunnen uitspreken.

Ook is de vraag of de minister-president (of het kabinet) het initiatief zou mogen nemen om nieuwe Tweede-Kamerverkiezingen uit te schrijven, als er een onwerkbare situatie zou bestaan.

Samenwerking met het parlement

'Cohabitation'

Het is in de Nederlandse politieke verhoudingen onwaarschijnlijk dat de partij van de minister-president een absolute meerderheid in de Tweede (en Eerste) Kamer haalt. Een gekozen premier loopt daarom het risico dat een meerderheid in de Tweede Kamer zijn beleid niet steunt, waardoor belangrijke wetsvoorstellen het niet halen.

Voor een werkbare 'cohabitation' met het parlement zou een gekozen minister-president daarom waarschijnlijk proberen om met een aantal andere partijen een meerderheidskabinet te formeren. Ook een gekozen formateur zit in een situatie waarin onderhandeld moet worden over de coalitievorming.

Onderhandelingspositie

Een gekozen premier of formateur zit dus in een lastig parket, want:

enerzijds lijkt hij dankzij zijn verkiezing een sterke positie te hebben;

anderzijds is hij volkomen afhankelijk van de medewerking van de partijen waarmee onderhandeld wordt, en kan hij zich geen mislukking veroorloven. De andere partijen zullen zich dat ook realiseren.

Het is dan ook de vraag wat er moet gebeuren als de onderhandelingen mislukken.

(Quasi) 'presidentieel stelsel'

Om moeizame formaties te voorkomen is een soort 'presidentieel stelsel' wellicht werkbaarder. In dit geval benoemt de gekozen minister-president (net als de Amerikaanse president) geheel zelfstandig zijn ministers, gaat de regering regeren en het parlement onafhankelijk daarvan controleren.

In een quasi-presidentieel stelsel geldt echter nog steeds het probleem van de 'cohabitation'. Dit kan opgelost worden door een ander kiesstelsel voor de Tweede Kamer in te voeren, namelijk een meerderheidsstelsel. Dat is een districtenstelsel waarbij de winnaar van de verkiezingen in een district in het parlement komt. Aangezien kleinere partijen in zo'n stelsel minder kans hebben om zetels te behalen, blijft er uiteindelijk een klein aantal grote partijen in het parlement over.

Door invoering van een meerderheidsstelsel zou er in feite een tweepartijenstelsel ontstaan (zoals je in de Verenigde Staten de Republikeinen en de Democraten hebt), of een situatie zoals in het Verenigd Koninkrijk met twee hele grote partijen (Labour en de Conservatives), een veel kleinere derde partij (de Liberal Democrats) en nog wat (veelal regionale) splinterpartijen.

In een tweepartijenstelsel heeft één van de twee grote partijen in het algemeen een absolute meerderheid in het parlement, en hoeven er dus geen coalities gevormd te worden. Van een dergelijk stelsel waren de oprichters van D'66 ooit voorstander, maar de politieke haalbaarheid lijkt gering omdat de meeste partijen (inclusief veel D66'ers zelf tegenwoordig) hechten aan het principe van evenredige vertegenwoordiging.

Overigens is het in een tweepartijenstelsel denkbaar dat de gekozen minister-president van een andere politieke partij is dan van de partij met een meerderheid in de Tweede Kamer. In dat geval blijft het probleem van de samenwerking bestaan. Ook is buiten beschouwing gelaten of de minister-president zou kunnen rekenen op een meerderheid in de Eerste Kamer.

Meer over

	soorten kabinetten
	de huidige wijze van kabinetsformatie, coalities en (in)formateurs

Gevolgen voor de monarchie

Thans speelt de koningin een belangrijke rol in de formatie, omdat zij degene is die informateurs en formateurs benoemt. Bij invoering van een gekozen minister-president/formateur zou de keuzevrijheid van de koningin komen te vervallen.

Daar staat tegenover dat de koningin voor de benoeming van (in)formateurs ook nu al advies inwint bij o.a. de fractievoorzitters in de Tweede Kamer. Vermoedelijk benoemt zij ook nu al mensen die steun van een meerderheid in het parlement genieten, of in ieder geval mensen waarbij niet het tegendeel het geval is. Toen de Tweede Kamer in 1971 naar aanleiding van de motie-Kolfschoten zelf de mogelijkheid had in een debat een voorkeur voor een formateur kenbaar te maken, slaagde zij daar overigens niet in.

Een rechtstreeks door het volk gekozen minister-president zal, zeker in een quasi-presidentieel stelsel, meer en meer de rol van regeringsleider naar zich toetrekken. Daarmee zou de premier feitelijk gaan optreden als een soort president. De vraag is wat dat zou betekenen voor de toekomst van de monarchie en de plaats van de koning(in) in de regering.

Meer over o.a. de motie-Kolfschoten

Meer over de gekozen minister-president of formateur




	Eigen democratische legitimatie

	Samenwerking met het parlement

	Gevolgen voor de monarchie



Home Route