Gekozen burgemeester (voorstel De Graaf)

Het kabinet-Balkenende II wilde overstappen op een rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester. Hiervoor moest de zogenaamde Kroonbenoeming (door de regering) uit de Grondwet worden geschrapt. Nadat de Eerste Kamer in tweede lezing het wetsvoorstel hiervoor verwierp, ontstond in maart 2005 de Paascrisis. Naar aanleiding hiervan trad Thom de Graaf af als minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties. Hij werd opgevolgd door Alexander Pechtold.

Deconstitutionalisering Kroonbenoeming

	Deconstitutionalisering Kroonbenoeming
	Deconstitutionalisering van de Kroonbenoeming houdt in dat de Grondwetbepaling dat de burgemeester en de commissaris van de koningin bij koninklijk besluit (door de 'Kroon') worden benoemd, komt te vervallen. De benoemingswijze wordt dan in een gewone wet geregeld, zodat deze makkelijker kan worden veranderd. Dit maakt de weg vrij voor invoering van de gekozen burgemeester.

Hoofdlijnenakkoord kabinet-Balkenende II

In 2003 vormden CDA, VVD en D66 het kabinet-Balkenende II. Dit gebeurde in een periode dat de VVD zijn politieke koers aan het bijstellen was. Ondanks bezwaren van een conservatieve vleugel toonde de partij zich steeds meer voorstander van verkiezing van de burgemeester. De geesten waren hiervoor rijp gemaakt door een rapport dat was opgesteld door een commissie onder leiding van de Rotterdamse VVD-burgemeester Opstelten.

In het hoofdlijnenakkoord, het regeerakkoord van het kabinet-Balkenende II, werd net als in het regeerakkoord van het kabinet-Balkenende I afgesproken de tweede lezing van de deconstitutionalisering te steunen. Ook werd afgesproken binnen 12 maanden na het aantreden van het kabinet een wetsvoorstel over de rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester om advies aan de Raad van State te sturen.

Ondertussen zou, op basis van het hoofdlijnenakkoord, de wet zodanig gewijzigd worden dat bij de verplichte voordracht van twee kandidaten, alleen de eerste openbaar gemaakt zou worden indien de raad zou hebben besloten geen burgemeestersreferendum uit te schrijven.

Ten slotte waren in het hoofdlijnenakkoord enkele randvoorwaarden voor de invoering van de rechtstreeks gekozen burgemeester geformuleerd, namelijk een 'passende regeling' van de bevoegdheden van de burgemeester:

'in relatie tot de wethouders en van de gemeenteraad';

'op het terrein van de politie en een herziening van de verantwoordelijkheid voor het korpsbeheer'.

Voorstel minister De Graaf

Minister De Graaf deed voorstellen voor de invoering van een rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester. Hiermee moest de door gemeentelijke en vaak ook landelijke politici voorgekookte Kroonbenoeming overboord worden gezet.

De voorstellen werden op hoofdlijnen beschreven in de 'Hoofdlijnennotitie direct gekozen burgemeester', die in het najaar van 2003 aan de Tweede Kamer werd gezonden. Het wetsvoorstel over de gekozen burgemeester werd op 5 november 2004 naar de Tweede Kamer gezonden.

Actief kiesrecht: wie mag er stemmen?

Het actief kiesrecht voor de burgemeestersverkiezingen zou in de voorstellen van minister De Graaf hetzelfde zijn als bij de gemeenteraadsverkiezingen. Dat betekent dat stemgerechtigd zouden zijn:

Nederlandse inwoners van de betreffende gemeente;

onderdanen van andere lidstaten van de Europese Unie (EU) dan Nederland. Zij moeten dan op de dag van kandidaatstelling inwoner van de betreffende gemeente zijn;

niet-EU-onderdanen die ingezetene van de betreffende gemeente zijn en reeds minstens vijf jaar onafgebroken en rechtmatig in Nederland verblijven.

Uitgesloten van het actieve kiesrecht zouden zijn personen:

die jonger zijn dan 18 jaar

die bij een rechterlijke uitspraak uit het kiesrecht zijn ontzet

die op grond van een rechterlijke uitspraak wegens een geestelijke stoornis geen rechtshandelingen mogen verrichten.

Passief kiesrecht: wie mag zich kandidaat stellen?

Volgens de voorstellen zou voor de gekozen burgemeester gelden dat:

deze de Nederlandse nationaliteit moet hebben;

deze minimaal 18 jaar oud moet zijn;

er geen maximumleeftijd voor het vervullen van de functie wordt vastgesteld;

deze tijdens de ambstermijn inwoner ('ingezetene') moet zijn van de gemeente waarvan hij/zij burgemeester is;

deze nog geen inwoner van de betreffende gemeente hoeft te zijn als hij/zij zich kandidaat stelt als burgemeester.

Minister De Graaf kondigde aan een procedure te zullen uitwerken waarin de mogelijkheid bestond voor twee vormen van kandidaatstelling:

open en individueel; binnen randvoorwaarden konden mensen zich dan op persoonlijke titel kandidaat stellen als burgemeester;

namens een politieke partij.

Kiesstelsel

In Nederland was het tot dusverre niet gebruikelijk verkiezingen te houden voor een éénhoofdig ambt. Er was daarom een beslissing nodig over het te hanteren kiesstelsel.

Het kabinet-Balkenende II was voorstander van een stelsel van absolute meerderheid: de winnaar heeft daarbij meer dan 50% van de stemmen nodig. Dit in tegenstelling tot een stelsel van relatieve meerderheid, waar de kandidaat met de meeste stemmen na één ronde tot winnaar wordt uitgeroepen. Nadeel van een stelsel van relatieve meerderheid is dat de winnaar mogelijk is gekozen door minder dan de helft van de kiezers.

Zittingstermijn en ontslag

Het kabinet-Balkenende II wilde naar een systeem waarin de wethouders worden benoemd door de gemeenteraad, op voordracht van de burgemeester. Daarom koos het kabinet ervoor de zittingstermijn van burgemeester en gemeenteraad samen te laten vallen. Het gevolg is dat de gekozen burgemeester een kortere zittingstermijn (vier jaar) zou kennen dan de huidige, benoemde burgemeester (zes jaar).

De gemeenteraad zou niet het recht krijgen de gekozen burgemeester voor te dragen voor ontslag. Dit zou in strijd zijn met de democratische legitimatie die de burgemeester heeft gekregen van de kiezers. Wel zou het mogelijk worden gemaakt om niet-integere burgemeesters uit hun ambt te ontzetten. Dit zou bijvoorbeeld kunnen gebeuren via:

ontslag door de gemeenteraad, die daartoe met een gekwalificeerde meerderheid zou moeten besluiten;

een verkiezingsuitspraak van de kiezers ('recall').

Tijdpad

Het kabinet-Balkenende II wilde de gekozen burgemeester in maart 2006 invoeren. Op dat moment zouden namelijk de eerstvolgende gemeenteraadsverkiezingen plaats vinden. Minister De Graaf stelde voor om in maart 2006 meteen alle burgemeesters nieuw te kiezen.

Meer over

kiesrecht

Uitbreiding bevoegdheden

De huidige, benoemde burgemeester is zowel voorzitter van de gemeenteraad als van het college van burgemeester en wethouders. Het kabinet-Balkenende II wilde dat in het nieuwe stelsel met een gekozen burgemeester zo laten, maar wilde wel de positie van de burgemeester versterken.

Minister De Graaf stelde voor de burgemeester de rol te geven van lokaal regeringsleider. Dat betekent dat de burgemeester als een soort formateur een centrale rol moest gaan spelen bij de vorming van het college. Ook zouden burgemeesters het recht krijgen om wethouders voor te dragen voor benoeming en voor ontslag. Omdat de burgemeester niet zou kunnen worden voorgedragen voor ontslag door de gemeenteraad, zou de gekozen burgemeester ook niet het recht krijgen de gemeenteraad te onbinden.

Het kabinet wilde de bevoegdheden van de burgemeester op het gebied van de handhaving van de openbare orde en veiligheid versterken.

Behandeling Tweede Kamer

In november 2004 werden de wetsvoorstellen over de gekozen burgemeester, na advies door de Raad van State, naar de Tweede Kamer gezonden. Het advies van de Raad van State was kritisch, hoewel de Raad aangaf dat invoering in 2006 mogelijk was. Ook daarvoor hadden belangenorganisaties kritische kanttekeningen geplaatst.

De Tweede Kamer behandelde voorafgaand aan het wetsvoorstel in december 2003 en januari 2004 al een notitie op hoofdlijnen van toenmalig minister De Graaf. Een minderheid van de Tweede Kamer vond een Grondwetswijziging noodzakelijk, zodat de burgemeester niet meer voorzitter van de gemeenteraad is. Een motie hierover werd echter verworpen.

Voorstanders van Grondwetsherziening stelden dat het voorzitterschap van de gekozen burgemeester conflictueuze situaties zou kunnen opleveren, omdat de gekozen burgemeester en de gekozen gemeenteraad elk een eigen kiezersmandaat en eigen programma hebben. In feite zou dan de merkwaardige situatie ontstaan dat de gemeenteraad het programma van zijn voorzitter moet gaan controleren.

Ook had de Tweede Kamer moeite met een door het kabinet gewenst collectief ontslag van alle burgemeesters in 2006. Zij heeft de regering gevraagd te onderzoeken op welke wijze en moment de gekozen burgemeester het beste kan worden ingevoerd. Het kabinet had al wel voor niet-terugkerende burgemeesters een sociaal plan toegezegd.

De Paascrisis en daarna

	De Paascrisis
	Op 22 maart 2005 kreeg het voorstel in tweede lezing tot het uit de Grondwet halen van de burgemeestersbenoeming geen tweederde meerderheid in de Eerste Kamer. Een dag later trad minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties) af. Dit gebeurde zowel vanwege de geleden nederlaag als vanwege zijn gebrek aan vertrouwen in verwezenlijking van zijn kiesrechthervorming.
	De plannen van minister Pechtold na totstandkoming van het Paasakkoord
	In juli 2005 bracht minister Pechtold (Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties) zijn democratische vernieuwingsagenda uit. Hierop stonden een Burgerforum over het kiesstelsel, een Nationale conventie, verlaging van de voorkeursdrempel, een rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester en spreiding van de gemeenteraadsverkiezingen.

Externe link (website Eerste Kamer)

Parlementaire behandeling voorstel minister De Graaf

Meer over

	de (gekozen) burgemeester
	bestuurlijke vernieuwing

Letterlijke tekst (PDF)

Hoofdlijnennotitie direct gekozen burgemeester




	Deconstitutionalisering Kroonbenoeming

	Hoofdlijnenakkoord kabinet-Balkenende II

	Voorstel minister De Graaf

	Uitbreiding bevoegdheden

	Behandeling Tweede Kamer

	De Paascrisis en daarna

	Nieuws

	Agenda



Home Route