Is er in Nederland ooit eerder landelijk een referendum gehouden?
Antwoord:
Strikt genomen is dat nog nooit voorgekomen. Er zijn wel enkele verkiezingen geweest die een element van volksraadpleging in zich hadden.
In 1917 stond de verkiezing van de Tweede Kamer geheel in het teken van de Grondwetsherziening. Die herziening moest tot invoering van het algemeen mannenkiesrecht en van de evenredige vertegenwoordiging leiden. Tevens zou er financiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs komen.
Nederland had toen nog een districtenstelsel, waarbij in iedere district meerdere kandidaten om één zetel streden. Alle gevestigde politieke partijen spraken voor de verkiezingen af geen tegenkandidaten te zullen stellen ('laat zitten wat zit' was de leuze). Alleen tegenstanders van de Grondwetsherziening, zoals de oud-liberaal Sam van Houten, gingen de strijd aan. Die tegenstanders waren overigens kansloos.
Ook bij de verkiezingen van 1948 stond de Grondwetsherziening vrij centraal. Die herziening moest zelfstandigheid van Nederlands-Indië (Indonesië) mogelijk maken. Dat was overigens niet het enige issue en als afzonderlijke vraag kwam Indonesië niet aan de orde.
Bij de totstandkoming van de Grondwet in 1814, toen er nog geen parlement was, benoemde de koning 600 notabelen, die in een Grondwetgevende vergadering in Amsterdam over de ontwerp-tekst stemden.
Toen in 1815 de zuidelijke Nederlanden bij het koninkrijk werden gevoegd en de Grondwet werd herzien, werden in België ruim 1600 Grondwetsnotabelen gekozen, die in een aparte vergadering over het voorstel daartoe moesten beslissen. Hoewel van de 1323 aanwezigen er 796 tegen waren, beschouwde de koning het voorstel toch als aangenomen. De thuisblijvers werden bij de voorstanders geteld. De Belgen betitelden dat als 'Hollandse rekenkunde'.
Tijdens de Bataafse tijd (bijvoorbeeld in 1796, 1798 en 1801) werden de diverse ontwerp-Grondwetten (staatsregelingen) steeds aan de (mannelijke) bevolking voorgelegd. Soms moest wel eerst een eed worden afgelegd, waaruit de revolutionaire gezindheid van de kiezer moest blijken. Ook hierbij werden de thuisblijvers meestal als voorstemmers meegeteld.
Home