Overheidsinstanties die toezicht houden op de handhaving van de milieuwetgeving kunnen op internationaal, nationaal en lokaal niveau opereren. Zeer belangrijk is de Europese Commissie, want meer dan de helft van de Nederlandse wetgeving is gebaseerd op Europese regelgeving.
Toezichthouders op het milieu kunnen boetes opleggen als een bedrijf of burger in strijd met de milieuwetgeving handelt. De Europese Commissie kan, als internationale organisatie, boetes aan een lidstaat opleggen. De Milieupolitie werkt daarentegen op lokaal niveau.
De organisaties die toezicht houden op het milieu zijn overheidsinstanties. Ze worden gefinancierd door de Europese, nationale of lokale overheid.
Europese Commissie
Meer dan de helft van de Nederlandse wetgeving is gebaseerd op Europese regelgeving. De Europese Commissie (EC) ziet toe op de handhaving van deze regelgeving, en kan de lidstaten boetes opleggen. Zo loopt er momenteel een rechtszaak tegen Nederland omdat het Nederlandse mestbeleid botst met de Europese richtlijnen.
VROM-Inspectie
De VROM-Inspectie ziet erop toe dat de wetten en regels van het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) worden gehandhaafd. Sinds 1 januari 2002 valt de Inspectie Milieuhygiëne onder de algemene VROM-Inspectie. Andere beleidsterreinen die sinds vorig jaar onderdeel uitmaken van de algemene VROM-Inspectie zijn volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en de inlichtingen- en opsporingsdienst.
Milieupolitie
De milieupolitie is een gemeentelijke instantie die toezicht houdt op de vervuiling van een stad of dorp. De milieupolitie behandelt klachten, spoort zelf overtredingen op en kan proces-verbaal opmaken. Dit doet de instantie bijvoorbeeld bij het illegaal storten van afval en bij wildplassers.
Milieudienst
De milieupolitie werkt samen met de Milieudienst. De Milieudienst werkt vaak voor diverse gemeenten en houdt toezicht op de naleving van milieuwetgeving. Ook verleent de Milieudienst vergunningen en controleert de organisatie of bedrijven zich aan de milieuregels houden.
De Europese Commissie heeft als internationaal orgaan de meeste invloed op de handhaving van de milieuwetgeving. De EC initieert richtlijnen die vervolgens moeten worden omgezet in nationale wetgeving. Als een lidstaat de richtlijnen niet haalt kunnen juridische stappen worden ondernomen, wat geregeld voorkomt.
De overige instanties die toezien op de naleving van milieuwetgeving hebben op eigen niveau veel invloed, maar zijn minder invloedrijk dan de EC.
In de jaren zestig hadden overheden niet veel oog voor wat er met het milieu gebeurde. Burgers maakten zich daarentegen wel zorgen, en gingen in die periode geregeld de straat op om te protesteren. De Kabouterbeweging, een protestbeweging die de Amsterdamse gemeenteraad in ging, streed voor meer groen in de samenleving en meer aandacht voor de toestand van het milieu.
De Europese Unie lanceerde in 1972 het eerste Milieu Actieprogramma om op internationaal niveau de milieuproblemen aan te pakken. Alleen door dezelfde richtlijnen aan alle lidstaten op te leggen werd het mogelijk om de grensoverschrijdende milieuproblematiek aan te pakken.