Geschiedenis van Prinsjesdag

Prinsjesdag, met de pracht en praal van de Gouden Koets, is niet meer weg te denken uit het politieke leven en ook 'de derde dinsdag van september' is een algemeen ingeburgerd begrip. Maar toch is de traditie van 'de derde dinsdag' niet eens zo oud. In de 19e eeuw werd Prinsjesdag lange tijd in oktober gehouden. De Gouden Koets kwam er pas in 1903 en werd nadien niet altijd gebruikt. Bovendien veranderde in de loop van de tijd het karakter van de plechtigheid.

De naam

De naam 'Prinsjesdag' stamt mogelijk al uit de achttiende eeuw, maar de herkomst van het woord 'Prinsjesdag' is niet echt bekend. Er wordt aangenomen dat de verjaardagen van de 18e-eeuwse stadhouders van Oranje zo werden genoemd. Een andere lezing is dat de naam te maken heeft met de tocht van Koning Willem I naar het Binnenhof, waarbij hij vergezeld werd door zijn zoons. Zij kwamen dan te paard naar de opening van de Staten-Generaal.

Opening van de zitting

Tot 1983 kende de Staten-Generaal gewone en buitengewone zittingen. De gewone zitting begon in het najaar. Als er verkiezingen waren, werd de gewone zitting gesloten, en werd enige tijd later een bijzondere zitting geopend. Een zitting van de Staten-Generaal werd als regel door de Koning geopend in een Verenigde Vergadering van beide Kamers. Sluiting van de zitting geschiedde veelal namens de Koning door de minister van Binnenlandse Zaken.

Dit ritueel van openen en sluiten had feitelijk weinig betekenis en daarom werd het bij de Grondwetswijziging van 1983 afgeschaft. Het instituut 'Prinsjesdag' bleef evenwel bestaan. Men vond de traditie dat het staatshoofd jaarlijks de troonrede voorleest nog wel degelijk waardevol. Daarmee kan de regering aan het begin van het nieuwe parlementaire vergaderjaar immers haar plannen aan de volksvertegenwoordigers en aan de burgers presenteren. Dit gebeurt tegelijkertijd met het indienen van de begroting voor het komende jaar.

Meer over het openen en sluiten van de Staten-Generaal

Wat als de koning(in) afwezig is

In een aantal jaren is het voorgekomen dat niet de Koning(in), maar een minister (meestal de minister-president) de troonrede voorlas. Dat kon te maken hebben met de gezondheid van de vorst(in), zoals in 1889 en 1890 toen koning Willem III ziek was en in 1908 toen koningin Wilhelmina in verwachting was.

In 1911 waren er politieke redenen voor de minister-president om zelf de troonrede voor te lezen. De Koningin bleef weg uit onvrede over de herbenoeming van de (zwakke) Tweede Kamervoorzitter Van Bylandt. Als formele reden gaf ze op dat ze een oefening van het leger wilde bijwonen. Omdat op die derde dinsdag de socialisten een grote demonstratie voor het kiesrecht hielden, dachten veel mensen dat de Koningin om die reden was weggebleven.

Vanaf 1923 is de troonrede op Prinsjesdag steeds door de koningin voorgelezen, met uitzondering van 1947. In dat jaar was koningin Wilhelmina afwezig vanwege ziekte en las minister-president Beel de troonrede voor.

Leden koninklijk huis

Tot en met Koning Willem III (1890) vervulden de echtgenotes van de Koning geen rol op Prinsjesdag. Wel namen ze vaak hun meerderjarige zonen mee. Na het huwelijk van Koningin Wilhelmina met Prins Hendrik ging de prins-gemaal altijd mee. Het is ook gebruikelijk dat de kinderen van het staatshoofd na hun achttiende verjaardag de plechtheid bijwonen.

De moeder van Koningin Wilhelmina, Koningin Emma, heeft van 1890-1898 als regentesse de troonrede voorgelezen. De laatste keer was zij vergezeld van de toen nog minderjarige Koningin Wilhelmina. Daarna ging Koningin Emma altijd mee.

Prinses Margriet en haar man, mr. Pieter van Vollenhoven, zijn altijd bij de plechtigheid aanwezig. De andere zusters van Koningin Beatrix, Prinses Irene en Prinses Christine, zijn, nadat zij geen parlementaire toestemming voor hun huwelijk hadden gevraagd en daarmee hun rechten op de troon hadden verspeeld, niet meer aanwezig geweest.

meer over de aanwezigheid van prinsen en prinsessen

Waar werd de troonrede voorgelezen

De eerste Prinsjesdag voltrok zich in 1814, in de Trêveszaal in Den Haag. Na de samenvoeging met België in 1815, die tot verdubbeling van het aantal Tweede Kamerleden leidde en tot instelling van een Eerste Kamer, was deze zaal echter te klein. Daarom werd de plechtigheid verplaatst naar de toenmalige zaal van de Tweede Kamer, de voormalige balzaal van de stadhouders. Daar stond een troon.

Tot 1830 vond de opening overigens afwisselend plaats in Den Haag en Brussel. Na het uitbreken van de Belgische Opstand in 1830 werd hiermee gebroken. Sindsdien is uitsluitend Den Haag plaats van handeling. Vanaf 1904 vindt voorlezing van de Troonrede in de Ridderzaal plaats.

En op welke dag

Prinsjesdag heeft niet altijd op de derde dinsdag in september plaatsgevonden. Aanvankelijk was de eerste maandag van november gekozen voor de opening van de zitting van het parlement. Tussen 1815 en 1848 werd dat de derde maandag in oktober.

In 1848 werd de begrotingsbehandeling in het parlement veel uitgebreider, omdat de begroting voortaan jaarlijks werd vastgesteld en de Tweede Kamer het recht van amendement had gekregen. De begrotingsbehandeling moest bovendien voor 1 januari afgerond zijn. Daarom werd Prinsjesdag met een maand vervroegd, naar de derde maandag van september.

In 1887 werd de maandag vervangen door de dinsdag, zodat Kamerleden niet op zondag hoefden te reizen. Overigens kan volgens de Grondwet Prinsjesdag ook op een eerder tijdstip dan september plaatsvinden.

Bijzondere Prinsjesdagen

In 1974 ontbrak op Prinsjesdag de pracht en paal vanwege een gijzeling door Japanse terroristen in de Franse ambassade aan het Korte Voorhout.

In 2001 werd, vanwege terroristische aanslagen in de Verenigde Staten, uit piëteit een sobere Prinsjesdag gevierd. De Gouden Koets stopte even voor de Amerikaanse ambassade die langs de route van Paleis Noordeinde naar de Ridderzaal ligt.

Prinsjesdag in ...

	2007
	Prinsjesdag 2007 was de eerste Prinsjesdag van het christelijk-sociaal kabinet-Balkenende IV. PvdA-minister Bos presenteerde zijn eerste Miljoenennota.
	2006
	Bijzonder was het vervallen van de embargo-regeling. Ook bijzonder was dat troonrede, miljoenennota en begroting opgesteld waren door een in feite 'demissionair' kabinet.
	2005
	In 2005 sprak voor het traditionele huldeblijk aan de Koningin de voorzitter van de vergadering, mevrouw Timmerman-Buck, woorden van respect voor de wijze waarop de Koningin de haar toevertrouwde functie uitoefende.
	2004
	Prinsjesdag 2004 was in een aantal opzichten bijzonder. Het was honderd jaar geleden dat de troonrede voor het eerst in de Ridderzaal werd voorgelezen, koningin Beatrix las voor de vijfentwintigste keer de troonrede voor en de minister-president was afwezig. Premier Balkenende had een ernstige infectie aan zijn rechtervoet en was opgenomen in het ziekenhuis. Hij moest Prinsjesdag vanaf het ziekbed op de televisie volgen. De algemene politieke beschouwingen, die normaliter de woensdag en donderdag na Prinsjesdag worden gehouden, werden een week uitgesteld.
	2003
	In 2003 werd de Verenigde vergadering bij het voorlezen van de troonrede voor het eerst door een vrouw voorgezeten, namelijk door Eerste-Kamervoorzitter Yvonne Timmerman-Buck.
	2002
	In 2002 woonde prinses Máxima voor het eerst het voorlezen van de troonrede bij. Het was ook de eerste en enige troonrede onder het kabinet-Balkenende I.
	2001
	Prinsjesdag had in 2001 een sober en ingetogen karakter in verband met de aanslagen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten.




	De naam

	Opening van de zitting

	Wat als de koning(in) afwezig is

	Leden koninklijk huis

	Waar werd de troonrede voorgelezen

	En op welke dag

	Bijzondere Prinsjesdagen

	Prinsjesdag in ...



Home Route