Politiekleider (vervallen)

Politiek leiders treden naar buiten toe op als het 'boegbeeld' en het aanspreekpunt van hun partij. Binnen hun partij moeten zij zorgen voor politieke eensgezindheid.

Politiek leider van een partij is in verkiezingstijd altijd de lijsttrekker. Buiten verkiezingstijd is bij oppositiepartijen de fractievoorzitter in de Tweede Kamer politiek leider. Bij regeringspartijen is in het algemeen ofwel een minister(-president), ofwel de fractievoorzitter in de Tweede Kamer de politiek leider.

Na verkiezingsnederlagen in 2002 maakten Ad Melkert en Hans Dijkstal plaats als leider van respectievelijk de PvdA en de VVD. Thom de Graaf droeg na de verkiezingen van 2003 het politiek leiderschap van D66 over aan Boris Dittrich.

Tijdens de campagne deed zich het uitzonderlijke feit voor dat Pim Fortuyn, de lijsttrekker van de Lijst Pim Fortuyn, werd vermoord.

Wat is een politiek leider?

Van een politiek leider wordt verwacht dat hij/zij het 'gezicht' van een partij is, die de partij aan de buitenwereld, zoals de pers en de kiezers, 'verkoopt' en zo nodig op hoofdlijnen zaken doet met de andere politieke leiders. Een politiek leider zal de mensen binnen zijn of haar partij zoveel mogelijk op één lijn moeten krijgen, zodat ze goed met elkaar kunnen samenwerken en er geen interne verdeeldheid ontstaat. Het risico hiervan is dat partijen inhoudelijk gaan verstarren.

'Politiek leider' is geen formele functie binnen Nederlandse politieke partijen. Desondanks bestaat er binnen partijen wel een hiërarchie onder de kopstukken, die veelal informeel wordt bepaald. Dit speelt zich af binnen de partijtop, zoals ministers, staatssecretarissen, de Tweede-Kamerfractie en de partijvoorzitter. Het is in Nederland niet gebruikelijk dat partijvoorzitters optreden als politiek leider.

Voor politieke partijen is het ook belangrijk dat inhoudelijke politieke wensen daadwerkelijk worden vertaald in beleid. Effectief politiek leiderschap draagt daar aan bij. Leiders van 'protestpartijen' of 'getuigenispartijen' richten zich minder op het realiseren van hun idealen, en meer op het uiten van gevoelens van onvrede of het aandragen van alternatieven waarvan duidelijk is dat ze niet snel in de praktijk gebracht zullen worden.

De lijsttrekker als politiek leider

In de aanloop naar Tweede-Kamerverkiezingen berust het politiek leiderschap bij de lijsttrekker van een partij. Als het gezag van een lijsttrekker wordt aangetast, bijvoorbeeld door uitspraken van andere kopstukken uit dezelfde partij, verkleint dat de kans op electoraal succes.

Het is in het algemeen moeilijk om een zittende minister-president op te volgen als leider, vanwege het prestige (en de bijbehorende premierbonus) dat een minister-president vanwege zijn functie geniet.

Zo ontstond tijdens de verkiezingscampagne van 1994 de indruk dat de vertrekkende politiek leider van het CDA, de toenmalige premier Lubbers, het leiderschap van lijsttrekker Brinkman niet steunde. Lubbers verklaarde dat hij zijn stem zou gaan uitbrengen op de nummer drie op de kandidatenlijst van het CDA, Hirsch Ballin.

Tijdens de campagne voor de verkiezingen in 2002 werd het gezag van VVD-lijsttrekker Dijkstal aangetast door uitspraken van voormalig politiek leider Wiegel en van partijvoorzitter Eenhoorn. Laatstgenoemde was van mening dat Dijkstal duidelijker taal, 'Jip en Janneke-taal', moest spreken.

	Elco Brinkman
	Hans Dijkstal
	Ruud Lubbers
	Hans Wiegel

Achtergrond van de lijsttrekker

Een lijsttrekker heeft meestal een achtergrond als minister of als fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Uitzonderingen doen zich voor bij kleinere partijen of als een partij niet in de Tweede Kamer vertegenwoordigd is. Dit laatste was in 1967 het geval toen Hans van Mierlo lijsttrekker werd van D66, dat als nieuw opgerichte partij nog geen Kamerzetels had.

Bij de verkiezingen van 2002 deden nieuwe partijen als Leefbaar Nederland en de Lijst Pim Fortuyn mee, waarvan de lijsttrekkers (Fred Teeven respectievelijk Pim Fortuyn) dus ook geen achtergrond als minister of Tweede-Kamerlid hebben. De lijsttrekker van de ChristenUnie bij de verkiezingen van 2002, Kars Veling , was niet afkomstig uit de Tweede- maar uit de Eerste-Kamerfractie van zijn partij.

In 1977 werd Ria Beckers, destijds geen Kamerlid en tot 1976 partijvoorzitter, lijsttrekker van de PPR.

	Ria Beckers
	Pim Fortuyn
	Hans van Mierlo
	Fred Teeven
	Kars Veling

De premierbonus
De laatste jaren hebben kiezers bij verkiezingen steeds bijzonder veel vertrouwen in de zittende premier gesteld, als deze bij de verkiezingen weer lijsttrekker was. Er wordt daarom wel gesproken over de 'premierbonus' bij de verkiezingen voor de partij van de zittende minister-president.

De premierbonus verdwijnt wanneer de zittende premier niet meer als lijsttrekker meedoet aan de verkiezingen. Zoals in het algemeen geldt dat het moeilijk is om succesvolle, oude vertrouwde gezichten op te volgen als lijsttrekker, zo is het in het bijzonder moeilijk om een premier op te volgen als lijsttrekker en politiek leider. Zo had Elco Brinkman het moeilijk als opvolger van Ruud Lubbers bij het CDA. Bij de verkiezingen van 2002 stond Ad Melkert voor de moeilijke taak premier Kok op te volgen als lijsttrekker van de PvdA.

Leiderschapswisseling na de verkiezingen

Na de verkiezingen blijft de gewezen lijsttrekker niet altijd aan als politiek leider. Als de verkiezingsuitslag tegenvalt kan hij/zij worden opgevolgd door een andere politiek leider.

Leiderschapswisselingen na de verkiezingen van 2002
In 2002 kondigde PvdA-lijsttrekker Melkert reeds tijdens de uitslagenavond van zijn partij, nog op de dag van de verkiezingen, zijn vertrek als partijleider aan. De dag na de verkiezingen koos de nieuwe PvdA-fractie de nummer twee op de lijst, Jeltje van Nieuwenhoven, tijdelijk als fractievoorzitter (maar niet als politiek leider). In verband hiermee trad zij onmiddellijk terug als voorzitter van de Tweede Kamer.

Bij de VVD werd de dag na de verkiezingen niet lijsttrekker Hans Dijkstal, maar demissionair minister van Financiën Gerrit Zalm gekozen als nieuwe fractievoorzitter.

Een bijzondere situatie deed zich voor rond de Lijst Pim Fortuyn. Pim Fortuyn kwam negen dagen voor de verkiezingen door een moordaanslag om het leven. De Lijst Pim Fortuyn benoemde daarop nog geen nieuwe politiek leider, maar Fortuyn stond al wel op het verkiezingsbiljet. De dag na de verkiezingen koos de LPF-fractie Mat Herben als fractievoorzitter.

	Pim Fortuyn
	Mat Herben
	Wim Kok
	Ad Melkert
	Jeltje van Nieuwenhoven
	Gerrit Zalm

Leiderschapswisselingen na eerdere verkiezingen
CDA-leider Elco Brinkman moest na de verkiezingen van 1994 plaats maken voor Enneüs Heerma, en werden de duo-lijsttrekkers van GroenLinks (Ina Brouwer en Mohamed Rabbae) in datzelfde jaar vervangen door Paul Rosenmöller.

Het gebeurt ook wel dat een oudere politiek leider na de verkiezingen plaats maakt voor jonger gezicht. Enkele voorbeelden hiervan:

-	na de verkiezingen van 1982 volgde Ruud Lubbers CDA-lijsttrekker Dries van Agt op als premier, en werd daarmee de nieuwe politiek leider van het CDA
-	na de verkiezingen van 1986 volgde Wim Kok PvdA-lijsttrekker Joop den Uyl op als fractievoorzitter in de Tweede Kamer en als politiek leider van de PvdA
-	na de verkiezingen van 1998 werd Frits Bolkestein als VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer en als politiek leider opgevolgd door Hans Dijkstal
-	na de verkiezingen van 1998 maakte Els Borst als politiek leider plaats voor Thom de Graaf

	Dries van Agt
	Frits Bolkestein
	Els Borst
	Ina Brouwer
	Thom de Graaf
	Enneüs Heerma
	Mohamed Rabbae

Leiderschapswisselingen voor de verkiezingen

In de aanloop naar de Tweede-Kamerverkiezingen van 22 januari 2003 deden zich in november 2002 leiderschapswisselingen voor bij de LPF, de PvdA, GroenLinks en bij de ChristenUnie.

Na een interne machtsstrijd in de LPF, die leidde tot de val van het kabinet-Balkenende, werd Hilbrand Nawijn de nieuwe LPF-leider.

Bij de PvdA werd Wouter Bos na het winnen van een ledenraadpleging de nieuwe lijsttrekker. Bos versloeg bij de ledenraadpleging onder andere de kandidaten Jeltje van Nieuwenhoven en Klaas de Vries.

GroenLinks-leider Paul Rosenmöller stapte om persoonlijke redenen uit de politiek. De dagen voor zijn terugtreden had hij kritiek uit zijn eigen partij gekregen omdat GroenLinks het niet goed deed in de peilingen en omdat een aanval van Rosenmöller op SP-leider Jan Marijnissen slecht was gevallen. Rosenmöller is opgevolgd door Femke Halsema.

Bij de ChristenUnie werd André Rouvoet gekozen als nieuwe lijsttrekker; bij de verkiezingen van mei 2002 was Kars Veling nog lijsttrekker.

	LPF-crisis
	Hilbrand Nawijn
	Wouter Bos
	Paul Rosenmöller
	Femke Halsema
	André Rouvoet

Politiek leiderschap buiten verkiezingstijd

Gedurende een kabinetsperiode is de politiek leider normaal gesproken ofwel fractievoorzitter in de Tweede Kamer ofwel minister. Bij oppositiepartijen is de politiek leider (buiten verkiezingstijd) altijd fractievoorzitter in de Tweede Kamer, bij coalitiepartijen niet altijd.

In de periode als oppositiepartij, sinds 1994, zijn er bij het CDA nogal wat tussentijdse leiderschapswisselingen geweest:

-	in 1994 volgde Enneüs Heerma Elco Brinkman op als politiek leider;
-	in 1997 volgde Jaap de Hoop Scheffer Enneüs Heerma op als politiek leider;
-	in 2001 volgde Jan Peter Balkenende Jaap de Hoop Scheffer op als politiek leider.

Het voordeel van een fractievoorzitter als politiek leider is dat deze niet gebonden is aan een verantwoordelijkheid als minister, en dus ook niet aan het kabinetsbeleid voor zover dat niet is vastgelegd in een regeerakkoord.

Een fractievoorzitter is ook niet gebonden aan wat in de ministerraad is afgesproken. Fractievoorzitters hebben hun handen dus meer vrij voor politieke profilering dan ministers. Het optreden van Frits Bolkestein als fractievoorzitter van een regeringspartij tijdens het eerste paarse kabinet is hiervan een bekend voorbeeld.

Het voordeel van een minister als politiek leider is dat een ministerschap meer gezag met zich meebrengt. Dit argument zal niet zozeer gelden voor als mislukt beschouwde ministers, maar wel voor succesvolle ministers en zeker bij de minister-president.

	Jan Peter Balkenende
	Enneüs Heerma
	Jaap de Hoop Scheffer

Politiek leiderschap bij regeringspartijen

Verschillende partijen gaan gedurende periodes waarin ze regeringspartij zijn verschillend om met de invulling van het politiek leiderschap:

PvdA
Bij de PvdA is de politiek leider in de regel lid van het kabinet als minister of minister-president. Voorbeelden zijn Willem Drees , Joop den Uyl en Wim Kok.

	Willem Drees
	Wim Kok
	Joop den Uyl

VVD
Bij de VVD is de politiek leider vaak de fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Voorbeelden zijn:

-	Ed Nijpels in de periode 1982-1986
-	Joris Voorhoeve in de periode 1986-1989
-	Frits Bolkestein in de periode 1994-1998
-	Hans Dijkstal in de periode 1998-2002

De VVD kiest er vaak nadrukkelijk voor het leiderschap in handen te geven van de fractievoorzitter in de Tweede Kamer, omdat deze (relatief) onafhankelijk van het kabinet kan opereren. In het verleden zijn VVD-ministers wel politiek leider geweest, zoals Edzo Toxopeus in de periode 1963-1965 en Hans Wiegel in de periode 1977-1981.

Politiek leider is nu Gerrit Zalm, maar er zijn in de partij al geluiden te horen dat fractieleider Jozias van Aartsen politiek leider moet worden.

	Frits Bolkestein
	Hans Dijkstal
	Ed Nijpels
	Edzo Toxopeus
	Joris Voorhoeve
	Hans Wiegel

CDA
Als het CDA de minister-president levert, is deze tevens politiek leider. Voorbeelden zijn Dries van Agt, Ruud Lubbers en Jan Peter Balkenende.

	Dries van Agt
	Ruud Lubbers
	Jan Peter Balkenende

D66
Jan Terlouw (1981-1982) en Hans van Mierlo (1994-1998) waren tijdens hun ministerschap tevens politiek leider. Els Borst werd als minister lijsttrekker voor de verkiezingen in 1998, maar droeg het politieke leiderschap kort na de verkiezingen over aan Thom de Graaf, die vervolgens als fractievoorzitter in de Tweede Kamer het leiderschap op zich nam.

De Graaf droeg na de verkiezingen van 2003 het politiek leiderschap over aan Boris Dittrich.

	Els Borst
	Thom de Graaf
	Hans van Mierlo
	Jan Terlouw
	Boris Dittrich




	Wat is een politiek leider?

	De lijsttrekker als politiek leider

	Achtergrond van de lijsttrekker

	Leiderschapswisseling na de verkiezingen

	Leiderschapswisselingen voor de verkiezingen

	Politiek leiderschap buiten verkiezingstijd

	Politiek leiderschap bij regeringspartijen



Home Route