Periode 1939-1945: Oorlogskabinetten

Deze periode wordt geheel beheerst door de internationale toestand. De herbewapening en annexatiedrift van Nazi-Duitsland mondt in 1939 uit in de Tweede Wereldoorlog. Na de val van het vijfde kabinet-Colijn is een kabinet-De Geer aangetreden waarin voor het eerst sociaal-democraten zijn opgenomen. Kort na het aantreden van het kabinet wordt het Nederlandse leger gemobiliseerd. Een paar weken later breekt de oorlog uit.

Op 13 mei 1940, drie dagen na de Duitse inval in Nederland, wijken koningin Wilhelmina en ministers uit het tweede kabinet-De Geer uit. Het is duidelijk dat de Duitsers de Nederlandse vorstin en ministers gevangen willen nemen, en gezien de opmars van het Duitse leger is het niet langer verantwoord dat zij in Den Haag blijven. Vanuit Hoek van Holland vertrekt het Nederlandse gezelschap op een Brits oorlogsschip naar Groot-Brittannië. De regering vestigt zich in Londen.

Doordat er in Londen geen parlementaire controle is, kan de koningin een belangrijk stempel op het kabinet drukken. Vanwege zijn weinig strijdlustige houding bewerkstelligt zij in september 1940 de vervanging van De Geer door Gerbrandy. Ook nadien moeten diverse ministers het veld ruimen, waarbij Wilhelmina vaak een belangrijke rol speelt.

Voor de kabinetten is de strijd tegen Duitsland (en later ook Japan) de belangrijkste opdracht. Daarnaast richt het beleid zich op de voorbereiding van het herstel van Nederland na de bevrijding.

	kabinet-De Geer II (1939-1940)
	Dit kabinet is een centrum-links noodkabinet, waarvan voor het eerst twee sociaal-democraten deel uitmaken. Het kabinet bestaat verder uit ministers van RKSP, CHU, VDB, een ARP'er (zonder partijbinding) en twee partijlozen. Het kabinet wordt kort na zijn aantreden geconfronteerd met de dreigende oorlogssituatie en besluit tot mobilisatie.
	kabinet-Gerbrandy I en II (1940-1945)
	Deze kabinetten staan ook bekend als de 'Londense kabinetten', omdat de regering daar in verband met de Duitse bezetting van Nederland verbleef. Gerbrandy is als minister-president een onvermoeibaar strijder voor de Nederlandse zaak. Via radiotoespraken inspireert hij, net als koningin Wilhelmina, het Nederlandse verzet. Er vinden diverse ministerswisselingen plaats, waarbij ook de verhouding tussen ministers en de koningin een belangrijke rol speelt.
	kabinet-Gerbrandy III (1945)
	Dit kabinet treedt op na het uittreden van de sociaal-democratische ministers uit het tweede kabinet-Gerbrandy. Het wordt grotendeels gevormd door personen uit het bevrijde zuidelijke deel van Nederland. Tot de nieuwe bewindspersonen behoren Beel en De Quay. Na de bevrijding treedt het kabinet af, om de weg vrij te maken voor een nieuw kabinet.




Home Route