De kabinetsformatie

Na elke Tweede-Kamerverkiezingen of na de val van een kabinet, begint het ingewikkelde en spannende proces van de formatie van een nieuw kabinet. Doel van de formatie is een kabinet te vormen dat enerzijds kan rekenen op steun van de meerderheid van de Tweede Kamer en anderzijds tot een gezamenlijk beleid kan komen. De Koning(in) speelt in dit proces ook een rol, maar zijn invloed is in de loop der jaren kleiner geworden.

Overzicht kabinetsformaties sinds 2002

Schematische weergave kabinetsformatie

Wettelijke procedure

De Grondwet is vrij bescheiden wat betreft de kabinetsformatie. Slechts de artt. 43 en 48 Grondwet spreken over de vorming van een kabinet. Zij bepalen dat ministers en staatssecretarissen bij koninklijk besluit benoemd worden en dat de minister-president deze besluiten moet contrasigneren. De formatie wordt vooral bepaald door ongeschreven regels als de vertrouwensregel. Deze regel stelt dat een kabinet slechts kan optreden, wanneer de Tweede Kamer niet direct haar vertrouwen in het kabinet opzegt.

Onderzoek tot formatie

Om uit te zoeken welke partijen met elkaar kunnen regeren, benoemt de Koning(in) een (in)formateur. Om die te kiezen vraagt ze de dag na de verkiezingen advies van de vice-president van de Raad van State en de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer.

De Koning(in) vraagt ook alle fracties van de Tweede Kamer om advies. Die komen daarom meestal de dag na de verkiezingen bijeen om daarover te vergaderen. De fractievoorzitters brengen daarna in volgorde van grootte van hun fractie een bezoek aan de Koning(in). Hierna sturen de fractievoorzitters de Koning(in) een brief waarin ze dat advies nog eens schriftelijk vastleggen.

Vroeger waren deze adviezen vertrouwelijk, sinds 1971 zijn ze openbaar.

Wanneer de adviezen niet eenduidig zijn of op andere wijze nog geen duidelijkheid bestaat over de (in)formatieopdracht, kan de ronde van adviezen opnieuw een aanvang krijgen.

De Eerste-Kamerfracties worden niet om advies gevraagd, omdat het politieke overwicht bij de Tweede Kamer ligt.

Formateur of informateur

In theorie zou direct een formateur kunnen worden benoemd, maar in de praktijk benoemt de Koning(in) vrijwel altijd eerst een informateur. Als een bepaalde coalitie (samenwerking) van partijen niet zo voor de hand ligt, wordt een informateur aangewezen. Hij onderzoekt welke partijen in een coalitie zouden kunnen samenwerken. De informateur brengt over zijn werkzaamheden verslag uit aan de Koning(in).

Wanneer er zicht is op een te vormen kabinet benoemt de Koning(in) vervolgens een formateur. In regel is de formateur de fractievoorzitter (politiek leider) van de grootste partij in de Tweede Kamer. De formateur wordt meestal ook minister-president, maar er zijn daarop uitzonderingen geweest, bijvoorbeeld in 1973 bij het kabinet-Den Uyl. Daarvan waren Ruppert en Burger de formateurs.

De rolverdeling tussen de informateur en de formateur is niet altijd duidelijk. Er is geen regel die bepaalt hoe ver de formatie moet zijn wanneer de informateur het aan de formateur overdraagt. Vaak wordt tijdens de informatie al overeenstemming bereikt over het kabinetsprogramma. Er zijn allerlei varianten mogelijk. Het is wel duidelijk dat de formateur de opdracht krijgt het kabinet te vormen en dus de formatie voltooid.

Sinds 1994 worden de (in)formateurs verzocht in de Tweede Kamer hun vorderingen toe te lichten gedurende de formatie.

Meerderheids- of minderheidskabinet

De (in)formateur probeert in overleg met de fractievoorzitters een combinatie van partijen te vinden, die samen willen regeren en samen kunnen rekenen op de steun van de meerderheid van de Kamer. Deze partijen vormen samen een coalitie. Er zijn verschillende soorten kabinetten mogelijk. De voorkeur gaat uit naar een kabinet waarvan de partijen een meerderheid van de zetels in de Tweede Kamer hebben. Maar een minderheidskabinet is ook mogelijk - als de coalitie zeker weet dat het de steun van de andere partijen heeft en niet bij de eerste besluiten al naar huis gestuurd wordt.

Regeerakkoord

De (in)formateur stelt samen met de toekomstige coalitiepartners het regeerakkoord op. Vooral punten waarover de regeringspartijen verschillend denken, worden in het akkoord opgenomen om te voorkomen dat daarover later conflicten ontstaan tussen de partijen of in het kabinet.

Personele bezetting

Nadat de coalitiepartijen hun plannen voor de komende vier jaar hebben opgesteld, worden de posten in het kabinet verdeeld. Daarna worden personen gezocht die minister en staatssecretaris willen worden. Deze moeten met het regeerakkoord instemmen.

Tijdens de eerste vergadering van de nieuwe ministersploeg - het constituerend beraad - stemmen de kandidaten formeel in met het regeerakkoord. Verder worden er onderlinge werkafspraken gemaakt.

Hierna wordt ontslag verleend aan de ministers die niet terug keren en ontslag geweigerd aan de ministers die blijven zitten. De nieuwe ministers en alle staatssecretarissen gaan naar de Koning(in) om beëdigd te worden. Dan vindt ook de bekende fotosessie plaats op het bordes van Huis Ten Bosch.

Vervolgens stelt het nieuwe kabinet de regeringsverklaring op, die is gebaseerd op het regeerakkoord. Tijdens de Tweede-Kamerzitting leest de minister-president de regeringsverklaring voor en wordt tevens verslag van de formatie gedaan. Er volgt hierna een debat met de Tweede Kamer, dat enkele dagen duurt.

Regeren tijdens de formatie

Tijdens de formatie is het vorige kabinet demissionair: de ministers hebben hun ontslag ingediend, maar mogen nog niet naar huis. De formatie kan enkele maanden duren en in die tijd behandelt het demissionaire kabinet slechts de lopende zaken. Alle gevoelige zaken worden controversieel verklaard en blijven liggen tot er een nieuw kabinet is. In de praktijk blijkt echter dat, als de formatie erg lang duurt, ook knopen moeten worden doorgehakt over controversiële punten.

De val van het kabinet

Het kabinet kan besluiten ontslag aan te bieden als ze denkt of weet de steun van de Kamer te hebben verloren. Dit kan gebeuren bij het verwerpen van een voor het kabinet erg belangrijk wetsvoorstel. Ook het aannemen van een amendement dat door een minister onaanvaardbaar was verklaard, kan tot de val van een kabinet leiden. Helemaal duidelijk is een motie van wantrouwen. Het is ook mogelijk dat niet het hele kabinet, maar slechts één minister opstapt. Het kabinet kan verder ten val komen vanwege een intern conflict.

Na de val van het kabinet zou de hele formatie weer kunnen starten: het kabinet wordt demissionair en er worden nieuwe verkiezingen uitgeschreven. Soms wordt er in het geval van een kabinetscrisis eerst een externe adviseur aangetrokken die probeert om het kabinet te lijmen. Deze poogt de crisis op te lossen zodat het kabinet weer verder kan om daarmee te voorkomen dat nieuwe verkiezingen moeten worden uitgeschreven. Een voorbeeld hiervan was de vruchtbare bemiddeling van Tjeenk Willink na de Nacht van Wiegel in 1999.

Geschiedenis

In 1848 werd de onschendbaarheid van de Koning en de ministeriële verantwoordelijkheid ingevoerd. Toch bleef er tot lang daarna in het formatieproces een belangrijke taak voor de Koning. Zo hield de Koning invloed bij de keuze van personen, met name op posten als Buitenlandse Zaken, Oorlog en Koloniën. In de tweede helft van de negentiende eeuw werd het echter duidelijk dat de Koning geen kabinet kon vormen, dat niet voldoende steun van de Tweede Kamer had.

Koningin Emma (regentes van 1890-1898) liet zich voorlichten door de vice-president van de Raad van State, alsmede de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer. Koningin Wilhelmina liet naast deze adviseurs ook enkele fractieleiders aantreden, voordat zij een opdracht tot kabinetsformatie gaf. Sinds 1946 ontvangt de Koning alle voorzitters van de Tweede-Kamerfracties.

meer over

	soorten kabinetten
	coalitievorming




	Wettelijke procedure

	Onderzoek tot formatie

	Formateur of informateur

	Meerderheids- of minderheidskabinet

	Regeerakkoord

	Personele bezetting

	Regeren tijdens de formatie

	De val van het kabinet

	Geschiedenis

	meer over



Home Route