Dr. H.W. Tilanus

Foto Dr. H.W. Tilanus
Voorman van de CHU in het midden van de twintigste eeuw. Bijna eenenveertig jaar Tweede Kamerlid en later tevens fractievoorzitter en partijvoorzitter. Was oorspronkelijk officier. Werd een gezaghebbend Kamerlid met name op defensie- en onderwijsgebied en was jarenlang secretaris van de Onderwijsraad. Gijzelaar in Sint-Michielsgestel. Leidde zijn partij door de crisis over de Indische politiek, waarbij hij met veel interne oppositie te maken had. Exponent van de gematigde, gouvernementele CHU, wars van scherpslijperij. Trad als partijleider zelfstandig op, maar gaf fractieleden wel de ruimte om een minderheidsstandpunt in te nemen. Tamelijk pragmatisch ingesteld, geen theoreticus. Kwam altijd per fiets naar het Binnenhof.

CHU
in de periode 1922-1963: lid Tweede Kamer, fractievoorzitter TK

[ V ][ ^^ ]

voornamen

Hendrik Willem

[ V ][ ^^ ]

personalia

wijziging in naam en/of titulatuur
-   H.W. Tilanus, van 5 oktober 1884 tot 20 oktober 1958
-   Dr. H.W. Tilanus, vanaf 20 oktober 1958 (nadat aan hem door de Vrije Universiteit te Amsterdam een eredoctoraat was verleend)

geboorteplaats en -datum
Deventer, 5 oktober 1884

overlijdensplaats en -datum
's-Gravenhage, 16 februari 1966

levensbeschouwing
Nederlands Hervormd: midden-orthodox

[ V ][ ^^ ]

partij/stroming

partij(en)
CHU (Christelijk-Historische Unie)

[ V ][ ^^ ]

loopbaan

-   tweede luitenant der artillerie te Gorinchem, van 17 augustus 1907 tot 15 augustus 1909
-   tweede luitenant der artillerie te Amsterdam, van 16 augustus 1909 tot 24 mei 1910
-   eerste luitenant der artillerie te Utrecht, van 24 mei 1910 tot 1922 (sinds 1919 op non actief)
-   docent KMA (Koninklijke Militaire Academie) te Breda, van juni 1913 tot 1919
-   lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 25 juli 1922 tot 5 juni 1963
-   fractievoorzitter CHU Tweede Kamer der Staten-Generaal, van augustus 1939 tot 15 mei 1963
-   geïnterneerd gijzelaarskamp te Buchenwald, van 9 oktober 1940 tot 15 november 1941 (op 7 oktober gevangengenomen)
-   geïnterneerd gijzelaarskamp te Haaren, van 16 november 1941 tot 11 mei 1942
-   geïnterneerd gijzelaarskamp te Sint-Michielsgestel, van 11 mei 1942 tot 1944
-   geïnterneerd gijzelaarskamp te Vught, van 6 september 1944 tot 17 september 1944

officiersrangen
-   tweede luitenant der artillerie, van 17 augustus 1907 tot 24 mei 1910
-   eerste luitenant der artillerie, van 24 mei 1910 tot 1 oktober 1926
-   kapitein der artillerie b.d., van 1 oktober 1926 tot 15 juni 1938
-   majoor titulair der artillerie, vanaf 15 juni 1938

[ V ][ ^^ ]

partijpolitieke functies

-   tweede en eerste secretaris CHU, van 1917 tot november 1939
-   fractiesecretaris CHU Tweede Kamer der Staten-Generaal, van september 1922 tot augustus 1939
-   voorzitter CHU, van 13 november 1939 tot 9 juli 1958
-   politiek leider CHU, van 14 mei 1940 tot 15 mei 1963
-   adviserend lid hoofdbestuur CHU, van 1958 tot 1963

lijsttrekkerschap etc.
-   lijsttrekker CHU Tweede Kamerverkiezingen 1946
-   lijsttrekker CHU Tweede Kamerverkiezingen 1948
-   lijsttrekker CHU Tweede Kamerverkiezingen 1952
-   lijsttrekker CHU Tweede Kamerverkiezingen 1956
-   lijsttrekker CHU Tweede Kamerverkiezingen 1959

[ V ][ ^^ ]

nevenfuncties

-   secretaris Onderwijsraad, van 1 september 1919 tot 1 januari 1951
-   secretaris Centrale Commissie georganiseerd overleg in ambtenarenzaken, van 1920 tot 1922
-   secretaris georganiseerd overleg volksonderwijs, vanaf 1929
-   lid Staatscommissie inzake concentratie van scholen voor bijzonder lager onderwijs, van 4 februari 1936 tot 16 december 1936
-   lid Raad van Commissarissen Zuid-Hollandse Bank
-   lid Raad van Commissarissen Nijmeegs Bagger-en Aannemingsbedrijf
-   voorzitter Papefonds, vanaf 1945
-   lid Nationale Advies Commissie (adviescollege voor de samenstelling van de Voorlopige Staten-Generaal), van 20 juli 1945 tot november 1945
-   lid benoemingscommissie Voorlopige Staten-Generaal, van 30 oktober 1945 tot mei 1946 (namens de Tweede Kamer)
-   lid Staatscommissie onderzoek wijziging procedure Grondwetsherziening (Staatscommissie-Beel), van 1 april 1946 tot 1 april 1946
-   lid bestuur Nationaal Comité Handhaving Rijkseenheid, vanaf juni 1946
-   lid Staatscommissie onderzoek Grondwetsherziening vanwege hervorming van de staatkundige structuur van het Koninkrijk (Staatscommissie-Beel), van 29 september 1947 tot maart 1948
-   lid Defensiecommissie, van 9 juli 1948 tot 27 oktober 1949
-   voorzitter Defensiecommissie, van 28 oktober 1949 tot 1963
-   lid Staatscommissie inzake de Grondwetsherziening (Staatscommissie-Van Schaik), van april 1950 tot 1954
-   lid adviescommissie voor de crematie (derde commissie-Kan), van 16 januari 1964 tot 17 mei 1965

gedelegeerde commissies
-   lid Commissie van Rapporteurs inzake de Nota van den minister van Justitie betreffende de feiten en omstandigheden, op grond waarvan op 1 april 1938 aan de brigade der Koninklijke Marechaussee te Oss is gelast zich tijdelijk van opsporingsdiensten te onthouden (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van februari 1939 tot juni 1939
-   lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van september 1939 tot juni 1963
-   lid commissie van voorbereiding voor de voorstellen tot Grondwetsherziening inzake Nederlands-Indië en het ontwerp-Unieverdrag (Commissie van Negen) (Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal), van februari 1948 tot november 1949
-   lid delegatie uit de Tweede Kamer naar Indonesië, november 1948 (in verband met onderhandelingen van Stikker en Sassen met Hatta)
-   lid parlementaire delegatie naar Duitsland (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van februari 1950 tot maart 1950
-   voorzitter Commissie van Voorbereiding voor de ontwerp-Kweekschoolwet (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van juni 1950 tot februari 1952
-   voorzitter vaste commissie voor Onderwijs (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van februari 1953 tot september 1953
-   voorzitter vaste commissie voor Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van september 1953 tot juni 1953
-   voorzitter bijzondere commissie voor het wetsontwerp Goedkeuring overeenkomst met de Van Gogh-Stichting (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van september 1962 tot november 1962
-   voorzitter bijzondere commissie voor het wetsvoorstel Goedkeuring Verdrag met de Bondsrepubliek Duitsland over legering van militairen (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van februari 1963 tot april 1963

[ V ][ ^^ ]

opleiding

lager onderwijs
-   lagere school te Deventer
-   lagere school te Leiden
-   "Instituut Tesch" te 's-Gravenhage

hogerberoepsonderwijs
-   opleiding Cadettenschool te Alkmaar, van 1902 tot 1904
-   officiersopleiding KMA (Koninklijke Militaire Academie) te Breda, van 1904 tot 1907

eredoctoraten
-   rechtsgeleerdheid Vrije Universiteit te Amsterdam, 20 oktober 1958

[ V ][ ^^ ]

activiteiten

als parlementariër
-   Was onderwijswoordvoerder van de CHU-Tweede Kamerfractie. Hield zich aanvankelijk ook bezig met militaire aangelegenheden en in de periode 1933-1940 tevens met buitenlandse zaken.
-   Interpelleerde in 1934 minister Marchant over het standpunt van de regering ten opzichte van de schrijfwijze van de Nederlandse taal

opvallend stemgedrag
-   Behoorde in 1930 tot de minderheid van zijn fractie die tegen het wetsontwerp Wijziging van de Gemeentewet stemde vanwege de bepaling over de benoembaarheid van vrouwen tot burgemeester en gemeentesecretaris
-   Stemde in 1947 als enige van zijn fractie tegen het (later door de Eerste Kamer verworpen) initiatiefvoorstel tot wijziging van de Enquêtewet inzake het horen van (oud-)ministers
-   Behoorde in december 1949 met Kikkert, Van de Wetering en jkvr. Wttewaall van Stoetwegen tot de minderheid van de CHU-fractie die vóór de Soevereiniteitsoverdracht over Indonesië stemde
-   Behoorde in 1957 met jkvr. Wttewaall van Stoetwegen en Kikkert tot de minderheid van zijn fractie die vóór de ontwerp-Wet grootboek woningverbetering stemde
-   In 1957 stemden hij en Diepenhorst als enigen van hun fractie tegen een (onaanvaardbaar verklaarde en verworpen) motie-Biewenga over deblokkering van een lastenverlichting voor landbouwers

[ V ][ ^^ ]

wetenswaardigheden

algemeen
-   Toen hij naar zijn mening te weinig medewerking van de partij kreeg bij zijn propagandawerk in Noord-Brabant, ging hij zelf over tot het oprichten van CHU-afdelingen
-   Was in 1925 vanwege ziekte afwezig bij de stemming over het amendement-Kersten inzake het gezantschap bij de Paus, waarvan de aanneming tot een kabinetscrisis leidde
-   Met Bakker en Krijger de voornaamste tegenstander in de CHU-fractie van een plan van De Visser (CHU-fractievoorzitter en formateur) om als oplossing voor de kabinetscrisis het gezantschap bij de Paus te combineren met een ander gezantschap.
-   Werd in september 1939 met 5 van de 7 stemmen tot fractievoorzitter gekozen. Bakker en Slotemaker de Bruïne kregen 1 stem
-   Vanwege zijn steun aan de soevereiniteitsoverdacht aan Indonesië stond zijn positie als partijleider van de CHU bij een deel van zijn partij ter discussie. Een poging om Mr. Schmal naar voren ter schuiven als nieuwe partijaanvoerder kreeg echter onvoldoende steun.
-   Sprak bij de val van het laatste kabinet-Drees op 11 december 1958 de gevleugelde woorden "Moet dat nu zo?"
-   Als oudste lid in jaren diverse keren fungerend Tweede Kamervoorzitter

uit de privé-sfeer
-   De naam Tilanus is een latinisering van Tiel
-   Zijn moeder overleed in 1887
-   Zijn vader was majoor der cavalerie en later directeur bijkantoor Amsterdamse Maatschappij van Levensverzekering

anekdotes
-   Toen Mr. Burger, de fractievoorzitter van de PvdA, eens betoogde dat de fractie van de CHU hem aan een koppel patrijzen deed denken, omdat zij, als er een schot werd gelost alle kanten opvloog, antwoordde Tilanus, dat partijzen wel steeds allemaal op hun nest terugkeren. En dat gold ook voor zijn fractie.

woonplaats(en)/adres(sen)
-   Deventer
-   Leiden
-   's-Gravenhage
-   Leiden
-   's-Gravenhage, Sweelinckplein
-   Amsterdam, Paul Krugerlaan 51, omstreeks 1909
-   Utrecht, Willem de Zwijgerlaan 18, vanaf 1 september 1910
-   Ginniken, Baronielaan 92, van 1913 en nog in 1919
-   's-Gravenhage, Louise de Colignyplein 15, omstreeks 1922
-   's-Gravenhage, Frankenstraat 39, omstreeks 1928
-   's-Gravenhage, Statenlaan 125, omstreeks 1931 tot 16 februari 1966

ridderorden
-   Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, 28 augustus 1931
-   Grootofficier in de Orde van Oranje-Nassau
-   Commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw, juli 1963

[ V ][ ^^ ]

publicaties/bronnen

literatuur/documentatie
-   A.W. Abspoel, "Van Binnen- en Buitenhof" (1956), 61
-   G. Puchinger, "Tilanus vertelde mij zijn leven" (1966)
-   G. Puchinger, "Tilanus, Hendrik Willem (1884-1966)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel I, 583

archivalia
archief-Tilanus, Nationaal Archief

Biografisch Woordenboek(en)
biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland

[ V ][ ^^ ]

familie/gezin

huwelijk/samenlevingsvorm
gehuwd te Utrecht, 30 september 1909

naam echtgeno(o)t(e)/partner
J.C.H.A. Middelbeek, Johanna Catharina Hillegonda Adriana

kinderen
3 zoons en 2 dochters

naam vader
W.J. Tilanus, Willem Joris

geboorteplaats en/of -datum vader
Rijswijk (Gld.), 1859

naam moeder
C.J.J. van Os, Clasina Jacoba Johanna

geboorteplaats en/of -datum moeder
Tiel, 1853

naam stiefmoeder
C.M. Godefroi, Cornelie Mathilde

broers en zusters
2 broers (één uit tweede huwelijk van zijn vader; zijn broer Arnold overleed in 1911 op 23-jarige leeftijd)

beroep grootvader (vaderskant)
suikerfabrikant

familierelaties
Vader van A.D.W. Tilanus, Tweede-Kamerlid



Gegevens hebben - zeker voor wat het recente verleden betreft - vooral betrekking op de periode waarin iemand politiek en bestuurlijk actief was. (Gemotiveerde) aanvullingen of correcties ontvangen wij graag. U kunt hiervoor de "reageer-knop" gebruiken.


personalia
partij/stroming
loopbaan
partijpolitieke functies
nevenfuncties
opleiding
activiteiten
wetenswaardigheden
publicaties/bronnen
familie/gezin
TXT/Print-versie voor correct en passend afdrukken (verschijnt in een nieuw venster)Reageer op deze pagina. Aanvullingen en suggesties zijn altijd welkom!
homeHome           Route